Twoja wyszukiwarka

WŁODZIMIERZ WILOWSKI
HINDUIZM
Wiedza i Życie nr 1/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 1/1996

Religię tę wyznaje około 640 mln ludzi mieszkających głównie w Indiach, ale również poza tym krajem - w Pakistanie, Śri Lance, w Indonezji na Bali, w Myanmar (Birma), także w Trynidadzie w Ameryce Południowej.

Trzy hinduizmy
Warto przeczytać

Nazwa "hinduizm" jest nieindyjskim określeniem religii, na którą składają się kulty i wierzenia często luźno ze sobą powiązane lub wręcz diametralnie od siebie różne. Według wyznawców hinduizmu, religia ta obejmuje także poglądy różnych szkół filozoficznych, prawa, normy postępowania, ich liczne modyfikacje, kodeksy, jak również dokonywane co jakiś czas syntezy dla uporządkowania głównych pojęć religijnych. Podstawą tych wszystkich elementów hinduizmu są uznawane za święte pisma - Wedy.

Ze względu na to, że hinduizm jest zbiorem różnych religii, a ponadto wielu norm zachowania w społeczeństwie, można go nazwać nie tyle religią, ile raczej sposobem życia duchowego hindusa.

Określenie "hinduizm" pochodzi od perskiego słowa hindu. Pierwotnie nazywano tak rzekę Indus. Z biegiem czasu zaczęto nim określać mieszkańców zasiedlających krainę, przez którą przepływała, później też ich religię i kulturę. U Indusów (mieszkańców Indii) do czasów współczesnych pojęcie "hinduizm" ma swoje rodzime odpowiedniki. Wyznawcy nazywają swoją religię zasadą, prawem albo regułą szlachetnych (w sanskrycie* arja-dharma),a także odwieczną (sanatana) lub człowieczą (manawa) cnotą - zacnością (dharma). Odwieczną dlatego, iż nie ma ona historycznego założyciela, człowieczą- bo pochodzi od mitycznego praojca ludzkości nazywanego Manu.

DZIEJE

W historii hinduizmu można wyróżnić kilka okresów albo faz rozwojowych. Dla każdego z nich charakterystyczne są sposoby postępowania, dzięki którym można osiągnąć zbawienie. Prawidłowością hinduizmu jest między innymi to, że kiedy przechodzi w kolejną fazę rozwojową, faza poprzednia nie ginie całkowicie, lecz wtapia się w fazę po niej następującą. Czynnikiem, który spaja wszystkie te fazy, jest pielęgnowana przez kapłanów - braminów świadomość pierwotnej tradycji religijno-kulturowej. Dzięki niej hinduiści asymilowali formy wierzeń, które znajdują się w zasięgu ich wpływów.

Pomiędzy II tysiącleciem a pierwszymi wiekami I tysiąclecia p.n.e. przypada w hinduizmie okres wedyjskiego rytuału, nazywany wedyzmem. Wedyzm jest najstarszą religią indyjską. Charakteryzował się między innymi tym, że nie było w nim wizerunków bóstw ani świątyń. Był religią politeistyczną, w której dominował henoteizm (jedno bóstwo skupiające cechy i przymioty innych bóstw staje się najwyższym bogiem - termin wprowadzony przez Friedricha Maxa Müllera, indologa i religioznawcę). Kult polegał na składaniu ofiar bóstwom (jadżnia). Ofiarę składano pod gołym niebem, była nią najczęściej krowa, byk, baran, koń, a także mleko lub masło. Ofiara nie była dziękczynna, ale błagalna - błagano o sprawy materialne i duchowe. Centralne miejsce w wedyzmie zajmowali bramini sprawujący kult, którego przedmiotem były bóstwa związane z różnymi zjawiskami natury. Choć bogowie w wedyzmie przejmowali swoje funkcje, co niewątpliwie komplikuje odtworzenie panteonu, to można ich podzielić ze względu na sfery, w których sprawowali władzę. Mówimy zatem o wedyjskich bogach nieba, powietrza i ziemi. W tym przebogatym panteonie najważniejszymi byli: Indra, Agni, Soma, Djaus, Prythiwi i Aditjowie, a wśród nich Waruna, Mitra, Surja, Waju, Uszas.

Waranasi (Benares) jest najświętszym i jednym z najstarszych miast w Indiach. Każdego roku miejsce to odwiedza ponad milion pielgrzymów. Na schodach prowadzących do świętej rzeki Ganges, zwanych ghatami, ludzie dokonują rytualnych ablucji, które mają im zapewnić oczyszczenie z grzechów

Później z wedyzmu wyłonił się braminizm, którego nazwa pochodzi od słowa brahman - święta wiedza, magiczna moc tkwiąca w formule. Początki braminizmu łączą się z powstaniem tekstów, zwanych brahmanami (X-VII wiek p. n. e.). Wcześniejszą wiarę w bóstwa w znacznym stopniu zastąpiły ceremonie i spekulacje teologiczne. Wierzono, że porządek liturgiczny związany ze składaniem ofiar determinuje zjawiska mikro- i makrokosmiczne, również władzę bogów. Ostatecznie zjawiska te zależały więc od braminów. W wedyzmie bogowie strzegli porządku społecznego i kosmicznego, w braminizmie "strażniczką porządku" stała się ofiara.

Braminizm rozwinął system stanów społecznych, wiarę w wędrówkę dusz, w zbawienie oraz prawo karmana.

Po brahmanach dalszy rozwój hinduizmu ukazują teksty aranjaków - prawdopodobnie ułożone przez pustelników żyjących w odosobnieniu i dla nich przeznaczone. Propagują one między innymi różnego rodzaju techniki medytacji, mające pozwolić na bezpośrednie poznanie rzeczywistości (poznanie intuicyjne).

Lata 800-500 p.n.e. to okres medytacji i poznania intuicyjnego rzeczywistości, co odzwierciedlają powstałe wówczas Upaniszady. Starano się w nich odpowiedzieć na dwa podstawowe pytania: jak zdobyć nieśmiertelność (amryta) oraz wyzwolenie (moksza) z kołowrotu wcieleń. Z tego okresu pochodzą główne myśli hinduizmu (mahawakja). Ustalają one relacje między Atmanem - duszą jednostkową lub najgłębszą naturą człowieka, a Brahmanem - duszą świata, istotą i podstawą rzeczywistości. Wskazują, że nie ma różnicy pomiędzy stworzeniem a absolutem. Mówi się w nich na przykład: Aham brahma asmi (jestem Brahmanem), ayam atma brahma (ten Atman jest Brahmanem), Tat twam asi (Ty jesteś Tym). W poznaniu prawdy o jedności pomocna była metoda neti neti (nie tak, nie tak), według której w szukaniu własnej istoty - Atmana - należy pozbyć się fałszywych identyfikacji ze swym ciałem, świadomością, umysłem, uczuciamiitp.

Przez następne tysiąclecie, do 500 roku n.e., szczególnie rozwinęło się się sześć głównych systemów klasycznej filozofii bramińskiej: njaja, wajsieszika, sankhja, joga, mimansa, wedanta. Przedmiotem ich rozważań stały się przede wszystkim myśli Upaniszad. Od IV wieku hinduizm zaczął adaptować przedaryjskie kulty lokalne, tworząc w ten sposób bardzo złożoną strukturę religijną. Były to czasy powstania wielkich epopei: Mahabharaty (IV w. p.n.e. - IV w. n.e.), Ramajany (IV w. p.n.e. - II w. n.e.), tekstów puran, a także kultu boga Wisznu, boga Śiwy oraz siaktyzmu, którego przedmiotem była Wielka Bogini Matka, mająca wiele personifikacji. Kult boga Wisznu i boga Śiwy doprowadził w VI-VIII wieku do powstania w hinduizmie dwóch wielkich wyznań- wisznuizmu i śiwaizmu.

Pod koniec XVIII wieku hinduizm objęły ruchy reformatorskie, które łączyły aspekt religijny i polityczny. Utworzone w 1828 roku stowarzyszenie Brahma-Samadżsformułowało wyznanie wiary stanowiące niewątpliwie ważny element w rozwoju hinduizmu. Mówi ono, że Bóg jest osobą o najwyższych przymiotach moralnych; Bóg nigdy się nie wciela; Bóg słucha i wysłuchuje naszych modłów; Boga należy czcić nie w świątyniach, lecz tylko w duchu; żal i pokuta stanowią drogę do przebaczenia; Bóg objawia się w naturze i w duszy człowieka, dlatego żadna księga nie ma mocy wiążącej.

Począwszy od XIX wieku, w hinduizmie pojawiają się tendencje uniwersalizujące, a więc takie, które pozwalałyby uznać go za religię światową. Wiążą się one z rozprzestrzenianiem idei hinduizmu poza Indiami oraz często wykazywaną zbieżnością między nim a myślą chrześcijańską.

ŚWIĘTE KSIĘGI

Obejmują dwie wielkie kategorie tekstów: słyszane - śruti i pamiętane -smryti. Pierwsze z nich, według wierzeń hinduistów, były usłyszane przez ryszich, świętych mędrców, a sformułowane przez najwyższe bóstwo. Nazywane też wieczną prawdą, spełniają rolę wiedzy objawionej. Drugie są tekstami przekazywanymi z pokolenia na pokolenie. Do śruti należą przede wszystkim Wedy, powstałe między 1500 a 800 rokiem p.n.e. Choć uznane za najświętszą podstawę hinduizmu, praktycznie są mało zrozumiałe dla przeciętnych ludzi i przeznaczone raczej dla erudytów - braminów, którzy je badali i komentowali.

Według tradycji, Wedy zawdzięcza się ryszim, którzy przybyli na ziemię w wyjątkowych okolicznościach i po śmierci zamienili się w gwiazdy (siedmiu z nich tworzy Wielką Niedźwiedzicę). Ryszi teksty Wed mieli usłyszeć od Brahmy - stwórcy świata - i objawić je ludziom bez żadnych zmian.

Hinduiści uważają Puszkar (w Radżastanie) za szczególnie święte miejsce, gdyż właśnie tutaj - jak wierzą - dokonała się inkarnacja boga Brahmy, stworzyciela świata. Tu znajduje się jedyna na terenie całych Indii świątynia tego boga

Weda znaczy "wiedza" (wiedza sakralna). Rozróżnia się cztery Wedy: 1. Rygwedę, czyli wiedzę hymnów recytowanych na cześć bóstw; 2. Jadżurwedę- wiedzę formuł ofiarnych, teksty te towarzyszą przebiegowi ceremonii ofiarnych, podając prowadzącym je osobom drobiazgowe wskazówki dotyczące czynności rytualnych; 3. Samawedę, czyli wiedzę pieśni, przeznaczoną dla kantora- udgatara, śpiewanych podczas składania ofiar; 4. Atharwawedę - wiedzę zaklęć albo "zamawiań" - można odnaleźć w niej formuły magiczne, mające uchronić przed różnymi nieszczęściami, a także zapewnić zdrowie, długie życie, wypędzenie złego ducha, wzbudzenie miłości pięknej dziewczyny itp.

W każdej z czterech Wed można wyróżnić zasadnicze zbiory tekstów, zwane mantrami lub sanhitami, komentarze do nich - brahmany: aranjaki, czyli rozważania leśne, ułożone w lasach albo przeznaczone do rozważań w odosobnieniu, i upaniszady - teksty filozoficzne. Najstarsze upaniszady powstały około800-600 roku p.n.e. Można w nich odnaleźć wielkie idee hinduizmu, a wśród nich na przykład ideę sansary - uzależnionej od jakości uczynków zjednoczenia duszy (jaźni) jednostkowej - Atmana z duszą wszechświata - Brahmanem.

Tradycja, czyli smryti, tworzona przez świątobliwych mędrców, spełnia w zasadzie rolę komentarza do Wed; "adaptuje" i "przystosowuje" treści objawione do aktualnych warunków. Należy do niej wiele dzieł, wśród nich Księga albo Prawo Manu (Manu-smryti), która stanowi najważniejszy zbiór praw indyjskich epoki klasycznej. Zestawiona prawdopodobnie na początku naszej ery, zawiera również ustawy, opisy obyczajów społecznych, a także obowiązki rządzących, kapłanów, małżonków, zwierzchników, służących, reguły podatkowe, uzasadnienie podziału społecznego itp. Do smryti zaliczane są wielkie epopeje Mahabharata i Ramajana.

W Mahabharacie, liczącej ponad 90 tys. dwuwierszy, obok wątku głównego- walki rodów Kaurawów i Pandawów - odnaleźć można wiele mitów, praw cywilnych i religijnych, baśni, przypowieści dydaktycznych itp. Dzieło to jest niezwykle wysoko cenione przez hinduistów i stanowi swoistą ich encyklopedię. Powstałą później częścią tego utworu jest włączona do księgi szóstej Bhagawadgita. Głównym jej wątkiem jest dialog między bogiem Kryszną i wojownikiem Ardżuną, dotyczący problemów moralnych. Bhagawadgita jest uważana za najcenniejszą część Mahabharaty i zaliczana przez wyznawców hinduizmu do śruti, obok Wed i Upaniszad.

Ramajana przedstawia dzieje Ramy, sprawiedliwego króla, obrońcy dharmy- życia zacnego, cnotliwego, i Śity, kochającej go oraz wiernej mu królowej.

Do smryti zaliczane są również purany; tradycja wymienia ich osiemnaście. Nazwa oznacza dosłownie "stare (opowieści)". Powstały w okresie od IV wieku do XIV wieku. Treść jest bardzo różnorodna - dotyczy na przykład opisu ceremonii religijnych, zasad dharmy, budowy świątyń, a także - stworzenia świata, genealogii bogów i świętych, dziejów rodów królewskich itd. Obok puran znaczące miejsce w smryti zajmują też tantry, powstałe około VIII wieku n.e., napisane w formie dialogu między Śiwą a jego małżonką Parwati.

DOKTRYNA I PODSTAWOWE TERMINY

Istnieje wiele odmian hinduizmu, trudno zatem mówić o jednolitej jego doktrynie. Można natomiast szukać elementów dominujących i wspólnych dla tej wielkiej religii. Obok uznanego autorytetu Wed należą do nich między innymi system stanów społecznych, doktryna o czterech stadiach życia, nauka o reinkarnacji i trzech sposobach wyzwolenia, zmienny i niezwykle bogaty panteon bogów oraz kult domowy.

Dla hinduistów duże znaczenie ma dharma. Jest to wieczny porządek lub wieczne prawo ogarniające całą sferę moralności oraz obrządków religijnych, których wypełnienie prowadzi do zbawienia. Dharma, będąc cnotą albo też zacnością, wyznacza hinduiście drogę życia i myślenia. Łączy się z warnaaśrama dharma, czyli dharmą stanów społecznych (warna) oraz stadiów życia (aśrama) - czyli ze szczegółowymi regułami życia, obowiązującymi w danym stanie społecznym i wieku. W ten sposób określenie hinduizmu poprzez termin dharma ukazuje, że jest on religią narodową, a więc taką, na którą nie można się nawrócić, ponieważ przynależność do niej warunkuje miejsce i czas urodzenia.

Pudża jest podstawowym obrzędem ofiarnym w hinduizmie. Na zdjęciu -bramin odprawiający pudżę dla osoby zamawiającej; Bhubaneśwar w stanie Orisa nad Zatoką Bengalską

System stanów społecznych, kast (kasta - warna, co znaczy barwa, od koloru szat noszonych przez członków poszczególnych stanów) w znacznej mierze określa sposób realizacji drogi życia hindusa. Istnieją cztery podstawowe stany społeczne: braminów - kapłanów (ubierających się na biało), kszatrijów- rycerzy (kolor czerwony), wajsiów - kupców, rolników (kolor żółty) i siudrów - wyrobników (kolor czarny). Są też ludzie nie należący do żadnej kasty - pariasi. Zgodnie z tradycją, członkowie poszczególnych warn mają przypisane nie tylko określone obowiązki i sposoby zachowania - co wolno im jeść, kto ma to jedzenie przygotować, jakiego koloru ubrania mogą nosić, jak wiązać dhoti (sztuka białej bawełny owinięta wokół bioder mężczyzny, noszona zamiast spodni) - ale także ograniczenia kontaktów między nimi. W związku z tym określone warny są w zasadzie zamknięte dla osób spoza nich. Członek jednej warny nie może zawrzeć małżeństwa z członkiem innej, nie może też spożyć posiłku przez niego przygotowanego. W przynależności do stanów społecznych obowiązuje też dżati - urodzenie. Jest to prawdziwy wyznacznik podziałów społecznych hindusów; dziś można mówić o około 3 tys. dżati, w tym o 1886 dżati braminów.

W hinduizmie z systemem warn ściśle wiąże się doktryna o czterech stadiach życia (aśrama). Dotyczy ona mężczyzn z trzech pierwszych stanów. Owe stadia życia to: okres ucznia poznającego Wedy przy swoim nauczycielu (guru), zwany okresem brahmaczarina, okres pana domu zakładającego rodzinę i troszczącego się o nią (gryhastha), który - skoro urodzi mu się pierwszy wnuk - wchodzi w kolejny okres, bycia pustelnikiem (wanaprastha), aby z biegiem czasu wejść w czwarte stadium życia - uwolnionego (sanjasina). Fakt, że na szczycie albo u kresu obecnego życia znajduje się stan niezależności od ziemskich związków, nie oznacza ich negacji. Przeciwnie, hinduizm wymienia cztery wartości - cztery poziomy egzystencji świadomości - na które jest miejsce w życiu człowieka; są nimi: kama, czyli pożądanie, miłowanie, artha - dobrobyt, majątek, poważanie, sukces, dharma, czyli prawe życie, którego kierunek wyznacza dżati, i aśrama. Wszystkie więc sfery życia człowieka mają pewną wartość. Hindus, chcąc osiągnąć mokszę, czyli zbawienie albo wyzwolenie, nie może jednak pozostać w niższych poziomach egzystencji, nie przechodząc do jej wyższych poziomów.

Mathura jest wyjątkowym miejscem dla wisznuitów, tam bowiem narodził się mityczny bóg Kryszna, jedno z wcieleń boga Wisznu. Na zdjęciu - nowoczesna świątynia krysznaicka

Wyzwolenie jest celem życia hindusa. Dąże nie do zbawienia odbywa się na mocy prawa mówiącego, że każdy czyn wywołuje skutek, który jest określony wartością moralną tego czynu (prawo karmana). Konsekwencją jest to, iż trzeba doświadczyć skutków własnych działań nie tylko w postaci miłych i złych przeżyć w tym życiu, ale także w następnym. Prawo karmana wiąże się w hinduizmie z zasadą reinkarnacji - kołowrotu wcieleń (sansara), czyli ciągłego odradzania się w coraz to nowych egzystencjach.

Pokonanie prawa karmana i wyzwolenie z kołowrotu wcieleń w hinduizmie możliwe jest za pomocą trzech sposobów, nazywanych też ścieżkami albo drogami. Pierwszy (karma marga - droga uczynków) polega na przestrzeganiu rytualnych obrzędów i nakazów wynikających z dżati i aśramy. Drugi sposób (dżniana marga - droga poznania) prowadzi do tego samego celu, ale dzięki poznaniu rzeczywistości. Trzeci (bhakti marga - droga oddania się umiłowanemu bóstwu) polega na pełnym poświęceniu się wybranemu bogu.

O ile niewątpliwie druga droga przyczyniła się do ukształtowania filozoficznego obrazu hinduizmu, o tyle trzecia nadaje mu specyficzne religijne oblicze również w czasach współczesnych.

BOGOWIE

Hinduizm ma niezwykle bogaty panteon bogów, właściwie można mówić o zmieniających się panteonach w poszczególnych okresach jego historii. Ci liczni bogowie mają dziś większe znaczenie dla wyznawców z prowincji, wykształceni hindusi w zasadzie są monoteistami, wierzą w jednego najwyższego boga, Brahmana- Absolut, który przejawia się za pośrednictwem wielu bogów osobowych stojących niżej w hierarchii. Obiektami kultu w głównych odłamach hinduizmu są trzej bogowie: Brahma, Wisznu i Śiwa. W naukowej teologii hinduskiej łączeni są często w triadę (trimurti). Brahma jest twórcą okresów świata (kalpa), Wisznu jest konserwatorem tego świata, Śiwa zaś doprowadza pod koniec każdej kalpy do jego zagłady.

Brahmę - boga osobowego w hinduizmie - przedstawia się jako brodatego mężczyznę, z czterema głowami i czterema ramionami. Jego małżonką jest Saraswati -pani ksiąg i umiejętności, opiekunka sztuki i nauki. Życie Brahmy, według wyznawców hinduizmu, odmierza cykl kosmicznego czasu świata. Są cztery jego okresy, nazywane juga. Pierwszy z nich, krita juga, jest okresem idealnym, nie ma w nim bóstw ani jakiejkowiek hierarchii. Trzy następne, treta, dwapara i kali, cechują się postępującą degeneracją moralności istot go zamieszkujących. Razem dają one "wiek", pod koniec którego nastąpi zniszczenie. Po przerwie wypełnionej ciemnością znów będą "narodziny" złotego wieku. Tysiąc podobnych nawrotów składa się na pół eonu równego jednemu dniu lub nocy Brahmy. Doba Brahmy trwa tysiąc dni, kończących się zagładą. Po upływie stu lat życia Brahmy płomienie ognia pochłoną wszystko, razem z nim samym. Dalsze sto lat kosmos będzie istniał potencjalnie w umyśle Wisznu, aby w oznaczonej chwili pojawić się z nowym demiurgiem. Według wierzeń hindusów, żyjemy teraz w pierwszym dniu 55 roku obecnego Brahmy, dokładniej zaś w wieku kali juga, upadku religii i etyki.

Wisznu (zwrócony ku wszystkim stronom, czynny) jest bogiem dobrym i przyjaznym ludziom. Przedstawia się go jako młodzieńca w błyszczącym diademie, jeżdżącego na mitycznym ptaku Garudzie. Jego małżonką jest Lakszmi, bogini bogactwa i szczęścia. Wisznu w hinduizmie jest czczony w swoich zstąpieniach (awatarach), czyli wcieleniach; co jakiś czas zstępuje na ziemię, troszcząc się o swoich wyznawców. Wylicza się 10 awatar Wisznu, między nimi najbardziej znany jest Kryszna opiewany w Mahabharacie (szczególnie w Bhagawadgicie), Budda i Kalkin - ostatnie zstąpienie Wisznu, które pod koniec obecnego wieku uwolni świat od nikczemników.

Asceta śiwaicki przyjmujący jałmużnę na terenie świątyni bogini Kali w Kalkucie

Śiwa (sprzyjający, łaskawy) jest nie mniej ważny niż Wisznu. Jest postacią złożoną i wewnętrznie sprzeczną, ponieważ łączy w sobie ascetyzm i kult płodności. Jest opiekunem medytacji i joginów, a także bogiem siły rozrodczej, której symbolem jest fallus (linga). Małżonką albo mocą (siakti) Śiwy jest Dewi - najbardziej popularna bogini dzisiejszych Indii. Czczona jest pod różnymi postaciami, na przykład jako Uma (Światłość), Parwati (Córka Góry), Durga (Trudno Dostępna), Kali (Czarna).

Znaczącymi bogami w hinduizmie są również opiekunowie stron świata, na przykład Indra to strażnik Wschodu, bóg burzy, wiatru i wojny, Agni - bóg ognia, jest strażnikiem południowo-wschodniej strony świata, Jama jest strażnikiem południowej strony świata, groźnym bogiem śmierci, a Waruna pełni straż nad Zachodem, włada oceanami, morzami i wodami lądowymi. Ważną rolę odgrywają też bóstwa zwierzęce, wśród nich Nandin, biały byk, wierzchowiec Śiwy, wyraża płodność i siłę, Garuda to wierzchowiec Wisznu, Hanuman -przedstawiany w postaci małpy płci męskiej - jest uznawany za boga mądrości i uczoności, Ganesia - wyobrażany w postaci dziecka o głowie słonia - reprezentuje nie tylko witalność świata zwierząt, ale co najważniejsze, "pomaga" w przezwyciężaniu przeciwieństw i pozyskaniu pomyślności.

Według wierzeń, człowiek cnotliwy po swoim ziemskim życiu może dostać się do jednego z pięciu rajów. Władcą każdego z nich jest inny bóg. Oprócz wiary w niebo, hinduiści uznają, że istnieje piekło podzielone na wiele sektorów, a w każdym w nich stosowane są inne tortury, odpowiednie do rodzaju wykroczeń, za które należy odpokutować.

Kult bogów w hinduizmie jest sprawowany zarówno przez braminów, jak i zwykłych wyznawców, z reguły samotnie lub w gronie rodzinnym; wyjątkiem są współcześnie reformowane odłamy. Zarówno w domach, jak i świątyniach, znajdują się kapliczki albo ołtarze z wizerunkami lub symbolami boga (np. kamienny słup przedstawiający Śiwę), często też znajdują się obrazy z mitologii hinduizmu. W świątyniach i kapliczkach domowych wyznawcy budzą swego boga o świcie, wynoszą z sypialni (gdzie spał ze swą żoną), następnie myją go, wycierają, przystrajają, malują, przynoszą ofiarę. Wierzą, że spożywa niematerialną część ofiarnej potrawy. Adoracja boga polega również na wyciągnięciu przed nim rąk i przyłożeniu ich do czoła oraz na śpiewaniu hymnów, paleniu kadzideł i lamp, recytowaniu świętych tekstów, składaniu kwiatów itd. Ofiary krwawe składa się jedynie w kulcie Kali, dziś są nimi najczęściej bawoły, kozy, owce, koguty.

W kulcie domowym hindus namaszcza boga, wypowiadając odpowiednie teksty, dokonuje też innych czynności kultowych, następnie siada przed ołtarzem i medytuje.

W hinduizmie obchodzi się wiele świąt, wśród nich holi, diwali i dasahra. Pierwsze przypada na luty - marzec i wywodzi się z pradawnych obrzędów płodności. Ludzie śpiewają wtedy pieśni, noszą w procesjach symbole falliczne, wzajemnie posypują się popiołem i polewają barwioną wodą. Drugie jest świętem Nowego Roku, trwa cztery dni, podczas których oddaje się cześć duchom zmarłych oraz bogu Wisznu i jego małżonce Lakszmi. Nazywane jest też świętem świateł, ponieważ w każdym domu zapala się lampy oliwne. Święto dasahra trwa dziesięć dni i obchodzi się je we wrześniu lub październiku na cześć bogini Durgi.

Zastanawiając się nad istotą hinduizmu, można odnaleźć dwie charakterystyczne dla niego tendencje: pierwsza polega na zdolności przyswajania przez niego i wchłaniania idei często mu obcych czy wręcz sprzecznych, druga na tolerancji pozwalającej na współistnienie wielu poglądów. Obie tendencje sprawiają, że hinduizm od wieków jest wciąż ten sam, a jednocześnie inny.

Zdjęcia Natalia Szczucka-Kubisz

* O sanskrycie pisaliśmy w "WiŻ" nr 11/94.

W cyklu "Religie świata" dotychczas ukazały się artykuły poświęcone: islamowi "WiŻ" nr 6/94, prawosławiu 7/94, konfucjanizmowi 9/94, buddyzmowi 10/94, bön 11/94, judaizmowi 1/95, protestantyzmowi 2/95, luteranizmowi 4/95, ewangelicyzmowi reformowanemu 9/95.


TRZY HINDUIZMY

We współczesnym hinduizmie największe znaczenie mają wisznuici, śiwaici i siaktowie. Każda hinduska rodzina zgodnie ze swą wielopokoleniową tradycją wyznaje jedną z tych odmian hinduizmu. Różnią się one nie tylko obiektem kultu, ale także poglądami na istotę wiary i sposób osiągnięcia zbawienia. Ich wyznawców można spotkać w całych Indiach, chociaż śiwaizm dominuje wśród hindusów w Kaszmirze i w Tamilnadzie, a siaktyzm w Bengalu i Asamie. Wisznuitów można rozpoznać po namanie, znaku namalowanym na czole, składającym się z trzech linii, jednej pionowej - czerwonej - i dwu lekko ukośnych- białych, połączonych u nasady nosa. Czasem na szyi mają długi różaniec z czarnych nasion wielkości orzecha; w czasie pielgrzymek noszą ze sobą gongi i trąby. Obiektem ich czci bywają małpy, drapieżne ptaki i kobry. Śiwaitów poznaje się po symbolicznej lindze przymocowanej do włosów bądź noszonej w formie wisiorka na szyi. Głównymi przedmiotami ich czci jest linga i byk Nandin, wierzchowiec Śiwy.

W hinduizmie istnieje też bardzo popularny kult Bogini Matki. Łączy się go zwykle z praktykami określanymi mianem siaktycznych lub tantrycznych. Siakti (moc) jest personifikacją energii boga w postaci żeńskiej. Kult małżonki Śiwy ma wielu zwolenników; współcześnie ma on dwa aspekty: dobroczynny i budzący grozę. W pierwszym bogini występuje pod imionami Gauri, Uma, Parwati, w drugim - Durgi, Kali, Ćamunda.

Kult bogini łączy się z praktykami tantrycznymi. Tantryzm (tantra - osnowa, system nauki i ceremonii, także pisma traktujące o systemie) jest nie tyle religią czy filozofią, ile metodą prowadzącą do utożsamienia się z najwyższym bytem (transcendentnym bóstwem i kosmosem) przez doskonalenie samego siebie. Tantryzm ma liczne odmiany, oprócz hinduistycznej także buddyjską i dżinijską. W tantryzmie za pomocą odpowiednich praktyk i rytuałów doskonali się ciało i ducha, ciało oczyszcza się, na przykład, poprzez praktykę jogi, która wpływa również na umysł. Ważna jest też medytacja, której towarzyszy wypowiadanie świętych zgłosek manifestujących bóstwa (mantra). Na ogół jest to om (aum), których znaczenie ma wiele objaśnień. W jednym z nich a jest symbolem Śiwy, u uosabia siakti, m symbolizuje wszelkie stworzenie. Według wyznawców, mantra kondensuje w sobie energię lub moc bożą, poprawne zaś jej wypowiedzenie wzbudza specyficzną siłę, pozwalającą praktykującemu na osiągnięcie identyfikacji z bogiem.