Twoja wyszukiwarka

BOŻENA DUBIELECKA
ŻRÓDŁA PUSTYNI
Wiedza i Życie nr 2/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 2/1996

Kaktusy - roślinyniepodobne do innych,odporne na upałi długotrwały brak wody- mogą żyć tam,gdzie nic nie chce rosnąć.

Z prawej - grupa kaktusów z rodzaju Ariocarpus

Królestwem kaktusów są suche obszary Ameryki Północnej i Południowej. Dla botaników i miłośników tych roślin prawdziwą kopalnią skarbów jest Meksyk. Do dziś w niedostępnych zakątkach tego kraju nieznane jeszcze gatunki kaktusów czekają na swych odkrywców. Od czasu przywiezienia ich z Ameryki w XVI wieku, kaktusy rosną także w basenie Morza Śródziemnego. Kilka ich gatunków można spotkać również w Afryce, przypuszczalnie zostały tam zawleczone przez ptaki. Rośliny te dostały się również do Australii.

Podobnie jak inne sukulenty, czyli rośliny przystosowane do życia na pustyniach i półpustyniach, kaktusy potrafią gromadzić wodę i długo ją przechowywać. Służy im do tego specjalna tkanka zwana miękiszem wodnym, złożona z dużych komórek wypełnionych prawie całkowicie wakuolami - zbiornikami soku komórkowego. U kaktusów (Cactaceae) miejscem gromadzenia wody jest łodyga, dlatego nazywamy je sukulentami łodygowymi. Do tej grupy roślin należą także liczne gatunki wilczomleczy (Euphorbiaceae), które czasami do złudzenia przypominają kaktusy.

W czasie upałów kaktusy mogą się nagrzewać powyżej temperatury powietrza. Niektóre partie kaktusa Ferocactus wislizeni rosnącego w Arizonie mogą być cieplejsze od otoczenia nawet o 10°C (pomiar na wysokości 900 m npm między 10 : 00 a 11 : 00) wg The Physiological Ecology

Gromadzenie wody to główne, lecz nie jedyne przystosowanie roślin do życia w ekstremalnie suchych warunkach. By nie tracić zmagazynowanego płynu kaktusy ograniczyły transpirację (parowanie) prawie do zera. Pozwala na to budowa skórki, której zewnętrzne ściany komórkowe są powleczone grubą warstwą substancji tłuszczowych i wosków. Innym przystosowaniem jest zmniejszenie powierzchni parowania. Liście kaktusów zostały przekształcone w ciernie, zaś funkcje asymilacyjne przejęła łodyga. I ta właśnie cecha sprawia, że rośliny te wyglądają tak egzotycznie. Ciernie są niezwykle różnorodne, jedne długie i ostre, inne hakowato zagięte na szczycie, bywają także miękkie, gładkie i długie jak włosy, lub króciutkie, delikatne jak puch; wyrastają one ze specjalnych miejsc na pędzie, zwanych areolami.

Chamaecereus silvestrii

Sukulenty oszczędzają wodę także dzięki wykształceniu specjalnego typu fotosyntezy, zwanego CAM (ang. Crassulacean Acid Metabolism). U roślin klimatu umiarkowanego obie fazy procesu asymilacji: jasna - podczas której wytwarzana jest energia, i ciemna - polegająca na przyswajaniu dwutlenku węgla na drodze skomplikowanych reakcji biochemicznych - przebiegają równocześnie w ciągu dnia. Natomiast u sukulentów faza jasna odbywa się w dzień, w nocy zaś faza ciemna. Aparaty szparkowe, przez które zachodzi wymiana gazowa są otwarte tylko nocą, gdy temperatura otoczenia jest niższa i roślinie nie grozi nadmierna utrata wody.

Pędy kaktusów nie są idealnie gładkie. Na powierzchni ich ciała znajdują się żebra lub brodawki. Działają one jak harmonijka. Roślina się kurczy kiedy zawiera mało wody i wtedy żebra są wyraźniejsze. Po deszczu natomiast, gdy pobierze dużo wody, żebra odsuwając się od siebie rozprostowują się, a kaktus bez narażania się na popękanie może zwiększyć swoją objętość. Liczba żeber i brodawek, ich wielkość, kształt i ułożenie na pędzie są charakterystyczne dla danego gatunku kaktusa.

Mammillaria hahniana

Kaktusy to wieloletnie, dożywające nawet kilkuset lat rośliny - jedne z najwolniej rosnących na świecie. Wśród nich są miniaturki, średnica najmniejszego gatunku Turbinicarpus klinkerianus nie przekracza jednego centymetra, są i giganty w kształcie czterometrowych beczek (Echinocactus i Ferocactus) oraz osiągające wysokość osiemnastu metrów kaktusy kolumnowe (Carnegia gigantea).

Zarówno rośliny kuliste jak i kolumnowe mogą wytwarzać odgałęzienia boczne, zwane odrostami. U jednych gatunków bardzo łatwo wczepiają się cierniami w ciała zwierząt, które przenoszą je w inne miejsca. U innych odrosty są silnie połączone z rośliną macierzystą i bez uszkodzenia jej tkanek nie udaje się ich oderwać. Takie kaktusy wypuszczając liczne odrosty często tworzą spore kępy.

Acanthocalycium violaceum

Gdy kaktus wyrasta z nasiona, na początku nie zawsze przypomina dorosły organizm. Stopniowo przekształca się w młodą roślinę coraz bardziej zbliżoną wyglądem do starszych. Okres niedojrzałości może trwać od kilku miesięcy do kilkudziesięciu lat. O jego zakończeniu świadczy pojawienie się kwiatów. Podobnie jak ciernie, wyrastają one w ściśle określonych miejscach na pędzie, areolach lub pomiędzy nimi. Po tym, gdzie pojawia się kwiat można rozpoznać rodzaj kaktusa.

Kaktusy kwitną najczęściej w dzień i tylko wtedy, gdy słońce mocno świeci. Ich kwiaty trwają zwykle parę godzin, chociaż są i takie, które żyją przez kilka dni, otwierając się w dzień i zamykając na noc. Niektóre gatunki kwitną tylko w nocy i są zapylane przez nocne owady.

Dr Bożena Dubielecka jest adiunktem w Zakładzie Systematyki i Geografii Roślin Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego i jest członkiem Polskiego Towarzystwa Miłośników Kaktusów.