Twoja wyszukiwarka

MARTA BEBŁOWSKA-WRZOSEK
ŚWIATEŁKA ŻYCIA I ŚMIERCI\LUMINESCENCJA GRZYBÓW
Wiedza i Życie nr 3/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 3/1996

Grzyby i UV

Co czeka nas w lesie po wieczornej ulewie? Jakich przeżyć może dostarczyćnam puszcza po zmroku, gdy wokół ciemność "choć oko wykol"?

Może się zdarzyć, że błądząc po lesie w środku nocy, zobaczymy nagle intensywniezielonkawo-niebieskie lub zółtawe światło sączące się spomiędzy zwalonychpni.

Świecące grzyby występują na całej kuli ziemskiej, choć nie są liczne.Jak do tej pory odkryto tę własność u około czterdziestu gatunków. Przyczym, w obrębie jednego gatunku często pojawiają się populacje posiadającei nie posiadające tej cechy. Najwięcej świecących grzybów można spotkaćw tropikach, jednak też na półkuli północnej znalezienie grzyba emitującegoświatło nie jest rzadkością. Przykładem może być dobrze nam znana opieńkamiodowa (Armillaria mellea). Występuje ona na butwiejących pniach lub wich pobliżu, na korzeniach drzew i świetnie nadaje się do marynowania.Jest groźnym szkodnikiem lasu. Atakuje drzewa, wciskając pod korę długiesznury grzybni. Gdy od uschniętego pnia oderwiemy zewnętrzną warstwę, naszymoczom ukażą się ciemne, skórzaste nici, a nawet całe sieci splątanych strzępków,które objęły kłodę i wniknęły w drewno. Jeśli zrobimy to nocą, strzępkiowe rozjarzą się zielonkawym światłem. Twory te zwane ryzomorfami (nazwapochodzi od ich podobieństwa do korzeni z łac. rhizo - korzeń, morpha -kształt) w wilgotnym środowisku świecą tak intensywnie, że zaczerniająklisze fotograficzne. Ryzomorfy opieńki oplatały - jak wspomina francuskimykolog F. S. Cordier - stemple i inne drewniane elementy dziewiętnastowiecznychkopalń. Światło emitowane w tych warunkach, przyrównano do blasku świecw pałacowych komnatach! Encyklopedia grzybów Larousse'a wspomina o pożytku,jaki płynął z obecności ryzomorf opieńki w okopach podczas I wojny światowej.Żołnierze francuscy czytali przy nich listy od narzeczonych.

Praski pofesor G. Molisz zajmował się specjalnie badaniem świecącychgrzybów na wyspie Jawie i w Europie. Opisuje on jak nieraz umieszczał wswoim pokoju w słojach wilgotnych różne grzyby świecące, które mu przywoziłyjawajskie dzieci." W nocy - opowiada Molisz - często budziłem sięi patrzałem wypoczętem wzrokiem na mój ogród, świecący światłem tajemniczemi dziwnem. Zdawało się, że to jakieś mieszkanie duchów. Białe światło,rozlewające się wokoło grzybów, gnijących owoców i liści, na których gnieździłysię również różne grzybki świecące, było tak silne, że można było odczytaćgodzinę na zegarku kieszonkowym i widzieć wyraźnie kontury naczyń szklanych,w których mieściły się te żywe latarnie." Molisz przenosił odrobinęgrzybni świecącej opieńka (Agricus mellius), który rozwija się na próchniejącymdrewnie jodły, sosny, dębu i inych drzew naszych lasów na chleb wilgotnyi trzymał w wilgotnem miejscu i wtedy grzybek czerpał pożywienie zchleba,rozrastał się na nim i świecił tak, iż wydawało się, że to chleb własnemświeci światłem.

W naszej mykoflorze figuruje grzyb sromotnik bezwstydny (Phallus impudicus).Ma on bliską kuzynkę - sromotnicę (Dictyophorę), która sporadycznie pojawiasię w Europie Środkowej (ostatnio była notowana na wschód od Berlina).Rozwój tego grzyba przebiega w kilku etapach. Wzrost i dojrzewanie możnaobserwować jednak tylko nocą. Pierwsza faza kształtowania owocnika przebiegaw "jaju" - taką nazwę nosi twór, w którym następuje formowanie siętrzonu i kapelusza. W momencie, gdy grzyb jest gotowy do spełnienia funkcjireprodukcyjnych, osłona "jaja" pęka. Trzon, którego elastyczne strzępkibyły dotąd skurczone jak sprężyna, gwałtownie się rozkurcza. Dzieje sięto z szybkością pół centymetra na minutę. Trzon rośnie zatem na naszychoczach. Gdy osiąga wysokość 15 cm, na szczycie formuje się niewielki kapelusik.Dalej następuje opuszczenie spod kapelusza delikatnej struktury strzępkowej,przypominającej woalkę. Jest ona wilgotna i oblepiona zarodnikami. Sromotnicaodniesie sukces reprodukcyjny, jeśli uda się jej zwabić owady, które rozniosązarodniki w siedliska umożliwiające kiełkowanie. Istnieją dwa sposoby wabieniaowadów. Pierwszy z nich to atrakcyjny dla muchówek zapach, drugi to "zapalenieświatła". Sromotnica rozsiewa wokół blask przyciągający nocne zwierzęta.

Najczęściej świecą grzyby kapeluszowe o jasnej warstwie rodzajnej (spódkapelusza w postaci blaszek lub rurek) i białych zarodnikach. Świecą niektóresurojadki (Russula), grzybówki (Mycena) i boczniaki (Pleurotus). Czasemdostrzegamy tylko blask bijący spod kapelusza (Pleurotus olivaceus), aczasem świeci cały owocnik (Mycena). Czesto świecenie obejmuje grzybnięznajdującą się w glebie (opieńka).

Spróchniały pieniek w dzień i w nocy

W początkach naszego stulecia mykolog Mac Alpin stwierdził, że świeci tylkogrzybnia żywa, oraz że proces ten przebiega wyłącznie w warunkach tlenowych,a optymalna temperatura wynosi 10-25°C. Zauważył też, że luminescencjaustaje przy obniżeniu temperatury, a zmiany wilgotności nie wpływają znaczącona jej intensywność. Świecenie grzybni nie wydaje się najważniejszym czynnikiemw procesie reprodukcji grzyba. Porównując szczepy grzybówek mających zdolnościluminescencyjne i szczepy nie świecące, stwierdzono, że zjawisko świeceniagrzybów tego rodzaju jest kontrolowane przez pojedynczy gen dominujący.Podobne badania dotyczyły szczepów niewielkiej huby Panellus stipticus.Szczepy amerykańskie z tego rodzju charakteryzowała zdolność bioluminescencji,szczepy europejskie - nie. Tu stwierdzono istnienie w genomie co najmniejtrzech genów, które mają wpływ na pojawienie się luminescencji. Potwierdzonodominujący charakter tej cechy (tzn. że jest ona z dużym prawdopodobieństwemprzekazywana potomstwu), ale dotąd nie wyjaśniono powodów świecenia grzybni.

Chociaż emocjonujące nocnych wędrowców procesy możemy zapisać w postacirównań chemicznych, a tajemnicze światło migające pośród drzew wyrazićw nanometrach, w niczym nie ujmuje to magii tym zjawiskom. Stąd też w bajkachi legendach nieraz spotkamy świecące grzyby, a ich blask pozostanie tłemopowieści o leśnych potworach, skrzatach i strzygach.

GRZYBY I UV

Poza spontaniczną luminescencją grzybów spotykamy się również ze zjawiskiem świecenia pod wpływem promieniowania ultrafioletowego. Z grzybów wyizolowano wiele związków, które dzięki dużej zawartości podwójnych wiązań chemicznych, pod wpływem promieniowania UV, łatwo ulegają wbudzeniu i powracając do stanu podstawowego emitują fotony. Jak wykazały badania substancje takie (aromatyczne związki azoto-organiczne) występują u zasłonaków (Cortinarius) i gołąbków (Russula).
Do początku artykułu...

Mgr MARTA BEBŁOWSKA-WRZOSEK jest asystentem w Zakładzie Systematykii Geografii Roślin UW. Zajmuje się taksonomią grzybów pleśniowych.

O podobnych zagadnieniach przeczytasz w artykułach:
Światła w morskich głębinach
Robaczki świętojańskie
Zagadka świecących bakterii