Twoja wyszukiwarka

JAN MIODEK
OD BOŻEJ GÓRY DO UJAZDOWA, CZYLI O NAZWACH MIEJSCOWYCH KULTUROWYCH
Wiedza i Życie nr 3/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 3/1996

Nazwy miejscowe zrośnięte etymologicznie z dziełami rąk ludzkich, z instytucjami oraz wytworami kultury społecznej i duchowej określa się mianem nazw kulturowych (posługując się tym terminem, odróżniam parę przymiotników kulturowy -kulturalny: ten pierwszy znaczy tyle co "dotyczący kultury", drugi- "posiadający kulturę"). Wśród nich zaś można wyróżnić nazwy kultowe (religijne i pamiątkowe), instytucjonalne i wytwórcze.

Nazwy kulturowe-kultowe przechowują w sobie ślady kultu religijnego oraz upamiętniają ważne zdarzenia historyczne. W Polsce jest ich mało, co w wypadku nazw religijnych należy tłumaczyć stosunkowo późnym przyjęciem chrześcijaństwa i jeszcze późniejszym jego ugruntowaniem się na naszym terytorium. Takie jednak nazwy, jak Boża Góra, Boże, Boży Dar, Góra Kalwaria, Kalwaria, Kalwaria Pacła wska, Kalwaria Zebrzydowska, Krzyż, Świętokrzyż, Święty Krzyż, Pardyż, Góra św. Jana, Góra św. Małgorzaty, Góra św. Anny, Święta Anna, Święta Katarzyna, Świętomarz, Trójca czy Wszechświęte, choć- podkreślmy raz jeszcze, nieliczne w stosunku do nazw tego rodzaju na Zachodzie Europy - świadczą o silnym związku Polski z kulturą chrześcijańską.

Pamiątkowe nazwy kultowe reprezentują u nas postacie związane z prasła wiańskimi wyrazami pobeda - "zwycięstwo" i pobediti - "zwyciężyć", takie jak Pobiednia, Pobiednik, Pobiedno i Pobiedziska. Zachowały one w ten sposób pamięć jakichś zwycięskich walk.

Ogromną liczebnie grupę stanowią natomiast nazwy kulturowe instytucjonalne, związane z instytucjami oraz innymi wytworami kultury duchowej i społecznej.

Na czoło wysuwają się tu zdecydowanie Wole, występujące samodzielnie, z przyda wką określającą (Wola Łużańska, Wola Mysłowska, Wola Osowińska, Wola Wiązowa, Wola Zadybska, Wola Życka itp.) oraz w postaciach zdrobniałych Wólka i Wolica (też z przyda wkami określającymi, np. Wólka Lipowa czy Wólka Smolana). Źródła historyczne rejestrują około tysiąca pięciuset Wól, Wólek i Wolic. Pierwsze wiadomości o Wolach pochodzą z XIII wieku, lecz ich powstanie nabrało masowego charakteru dopiero w wieku XVI i przeciągnęło się w czasy nowożytne, nie tracąc wiele na intensywności. Wola oznacza czasowe uwolnienie osadników zakładających nową osadę od czynszów i robocizny, jeśli była ona zastrzeżona dla pana wsi, albo często też i od dziesięciny kościelnej, choć nieraz duchowieństwo domagało się jej zaraz z pierwszych plonów po wykarczowaniu lasu na rolę. To uwolnienie, które dziś określa się mianem wolnizny, zwano w dokumentach lokacyjnych libertas - po polsku wola.

Nie było Wól na Śląsku. Ich tamtejszą odmianą są Lgoty i Ligoty (ten sam rdzeń co w wyrazach ulga, ulżyć), występujące też sporadycznie - w zetknięciu z Wolami i Wólkami - w przyległych na Śląsku obszarach Wielko- i Małopolski. Najgęstsze skupienie Lgot i Ligot widoczne jest na Opolszczyźnie (np. Ligota koło Namysłowa i Niemodlina, Ligota Dolna i Górna koło Kluczborka i koło Strzelc Opolskich, Ligota Dobrodzieńska i Ligota Woźnicka koło Lublińca, Ligota Bialska koło Prudnika). Na Górnym Śląsku jest ich już stosunkowo niewiele (por. Ligota - dziś dzielnica Katowic), a na Dolnym Śląsku są zja wiskiem wyjątkowym (Ligota Piękna koło Trzebnicy).

Obecność Lgot i Ligot tylko w południowo-zachodniej części polskiego terytorium językowego nasuwa przypuszczenie, czy przypadkiem ten fakt nie wypływa z bliskości czeskiego obszaru, na którym Lhota należy do najczęściej się poja wiających nazw (jest ich tam około trzystu). Językozna wcy i historycy stwierdzają jednak niezależność śląskich i czeskich nazw. Są one tylko wynikiem tej samej, w dwu pokrewnych i sąsiednich językach, tendencji, której zasięg w jednym języku obejmuje całe i niewielkie terytorium, a w drugim tylko jego część, co świadczy o ściślejszym powiązaniu tych dwuobszarów.

Nową, niespotykaną do XVI wieku odmianą znaczeniową Wól i Lgot są Swobody (około dwudziestu) - oznaczające nowo założoną osadę, swobodną również od podatków na lat kilkanaście.

Zamkniętą grupę wśród nazw instytucjonalnych tworzą takie formy, jak Środa, Śródka, Piątek, Piątki, Sobota, Sobótka, Sobótki, Sobocisko. Wszystkie one pokazują, w który dzień tygodnia w danej miejscowości odbywały się targi (okazuje się, że najczęściej - w soboty!).

Da wne zaś miejsca targowe oznaczają takie nazwy miejscowe, jak Nowy Targ, Targowa Górka, Targowica, Targowiska, Targowisko, Targowiszcze, Targówek, Targówka, Wilczy Targ.

Wiele w Polsce nazw o postaci Ujazd. Noszą je miejscowości powstałe na obszarze, któremu zakreślono granice przez objazd, w chwili kiedy obdarowany obejmował darowiznę (mutacje słowotwórcze Ujazdu to Objazd, Objazda, Ujazdek, Ujazdowo, Ujazdów, Ujazdówek, Ujeździec).

Z Ujazdem etymologicznie spokrewniona jest Ochodza - oznaczająca mniejszy obszar ziemi, któremu zakreślono granice przez obejście w chwili obejmowaniadarowizny.

Do nazw instytucjonalnych trzeba wreszcie zaliczyć także Poświątne i Poświętne- oznaczające da wną posiadłość kościelną, grunt, nadanie, fundusz kościelny. Częściej niż miejscowościom nada wano nazwy tego rodzaju rolom czy łąkom należącym do kościoła. Produktywność ich w stosunku do miejscowości była jednak również niemała i przeciągnęła się po czasy nowsze.

Ostatniej grupie kulturowych nazw miejscowych - tzw. nazwom wytwórczym- poświęcę następny szkic.