Twoja wyszukiwarka

EWA NOWICKA
CO O SOBIE MYŚLIMY?
Wiedza i Życie nr 4/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 4/1996

Nie mamy na swój temat zbyt dobrego mniemania. Wręcz przeciwnie, w naszym obrazie własnym dominują cechy negatywne. Taka samoocena buduje w nas ogromny kompleks niższości wobec narodów, które uważamy za bardziej od nas wartościowe.

Pojęcie "stereotypu" wprowadził do socjologii Walter Lippmann w 1922 roku w książce Public Opinion, uznając to zjawisko za społecznie ważne. W tym samym czasie w Polsce Jan Stanisław Bystroń, etnolog i socjolog, w słynnej pracy Megalomania narodowa porządkował cechy, które zwykle są przypisywane obcym; okazały się nimi: odmienność, anormalność czy czarność (np. czarne podniebienie lub inne części ciała). W pojęciu różnych grup społecznych granica między "swoimi" i "obcymi" przebiega rozmaicie, czasem jest bardzo ostra, co nie pozwala na łatwe wejście "obcego"do grona "swoich" czy zintegrowanie się z tym gronem. Kiedy indziej granica ta zaciera się i postawa członków danej grupy zbliża się ku uniwersalizmowi.

Oprócz stereotypów odnoszących się do "obcych" możemy też mówić o autostereotypach, czyli uproszczonych, zabarwionych emocjonalnie, oceniających, luźno związanych z rzeczywistością przekonaniach o grupie własnej, czyli w gruncie rzeczy o sobie samych. Bystroń wskazywał, że przypisywanie negatywnych elementów stereotypom "obcego" służy zwykle wyolbrzymianiu wartości własnej grupy, czyli - jak pisał - narodowej megalomanii. Tak więc, z obrazu"obcych" można wyczytać wizerunek samych siebie, choć autostereotyp powstaje też niezależnie - jako zespół cech przypisywanych bezpośrednio własnej grupie.

Obraz tej grupy, a zatem także samego siebie, w dużej mierze określa również nasz stosunek do "obcych", "innych". To, jak siebie widzimy i oceniamy, rzutuje przeważnie na postawę wobec świata, a zwłaszcza wobec członków grupy własnej i członków grup "innych", na przykład odmiennych narodów czy ras. Przekonanie o własnej wartości daje poczucie bezpieczeństwa, zaś negatywna samoocena prowadzi często do frustracji, a w konsekwencji zarówno do agresji wobec "innych", jak i do autoagresji. Rzekomo winnych za epidemię innowierców łatwiej było wymordować lub przegnać z kraju, niż opanować rozprzestrzenianie się zarazy. Historycy mogą dostarczyć licznych przykładów sytuacji, gdy poczucie zagrożenia spowodowane na przykład epidemią, najazdami, wojną, głodem prowadziło do poszukiwania "kozła ofiarnego",którym stawała się zazwyczaj grupa obca etnicznie lub wyznaniowo, traktowana jako źródło nieszczęść. Zdaniem psychologów, poszukiwanie czarownic (w dosłownym tego słowa znaczeniu) w społeczeństwach europejskiego kręgu kulturowego i wśród społeczności afrykańskich lub indiańskich jest sposobem sprowadzania tego, co niezrozumiałe, nieznane i groźne do tego, co znane i zrozumiałe, a więc łatwiejsze do opanowania.

W 1991 roku przeprowadziłam z moim zespołem badania wśród uczącej się i studiującej młodzieży, poszukując odpowiedzi na pytanie: Co Polacy o sobie myślą? Badaniem objęliśmy 630 uczniów klas pierwszych z różnych typów szkół średnich oraz studentów drugiego roku wydziałów Politechniki Warszawskiej i Politechniki Śląskiej oraz Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Śląskiego. Wzięliśmy pod uwagę dwa regiony: Śląsk i centralną Polskę. Wybór został podyktowany odmienną strukturą etniczno-wyznaniową mieszkańców obu regionów i inną skalą problematyki etnicznej na "ambiwalentnym" narodowo Śląsku i "niewątpliwym" narodowo Mazowszu.

Gdybyś miał krótko scharakteryzować samego siebie, to których z podanych określeń byś użył? - tabela 1 ukazuje odpowiedzi młodych ludzi na to pytanie.

TAB. 1. SPOŁECZNA TOŻSAMOŚĆ MŁODYCH POLAKÓW

jestem: procent wskazań
Polska centralna Śląsk
Polakiem/ Polką 77.3 66.4
kobietą/ mężczyzną 69.7 69.5
człowiekiem 65.0 62.4
członkiem swojego wyznania
(np. katolikiem, protestantem) 32.3 32.9
obywatelem świata 15.3 13.1
mieszkańcem swojego
regionu (np. Góralem, Ślązakiem,
Wielkopolaninem, Mazowszaninem 12.3 20.5
Europejczykiem/ Europejką 10.0 12.1

Respondentów poproszono o zaznaczenie trzech odpowiedzi.


Jak widać, istotne różnice między odpowiedziami w porównywanych częściach Polski dotyczą przede wszystkim tożsamości narodowej i regionalnej. Śląsk okazuje się w świadomości młodych Polaków tam zamieszkałych ważniejszym punktem odniesienia niż jakikolwiek region dla młodzieży z Polski centralnej. Nad więziami narodowymi dominują tam więzi lokalne i regionalne, a trzeba pamiętać o tym, że deklaracje narodowe jeszcze żyjącego starszego pokolenia rdzennych Ślązaków często wynikały z konieczności politycznej, co zapewne może mieć wpływ na poglądy ludzi młodych. Przypuszczaliśmy więc, że również autostereotyp narodowy mieszkańców Śląska będzie inny niż mieszkańców centralnejPolski.

Naszych respondentów spytaliśmy następnie o dwie sprawy. Odpowiedzi miały określić cechy przypisywane Polakom. Pierwsze pytanie zachęcało do spontanicznego wymienienia tych cech. W drugim zadaniu prosiliśmy badanych o przypisanie podanych przez nas w formularzu cech różnym narodom, które - w przekonaniu wypełniającego ankietę - tym narodom odpowiadają.

Pierwsze pytanie brzmiało: Jakie cechy charakterystyczne posiadają Polacy? Aby poznać wartość, jaką dla ankietowanych mają wymieniane przez nich określenia, prosiliśmy o podanie trzech cech pozytywnych, trzech negatywnych oraz trzech"innych". Nasi młodzi respondenci mieli sami zdecydować, które cechy uznają za pozytywne, a które za negatywne. W tabeli 2 jest zamieszczony rozkład odpowiedzi na to pytanie, uwzględniający podział na, uznane przez badanych, cechy pozytywne (pisane prostym drukiem) i negatywne (wyróżnione kursywą). W czwartej kolumnie zamieszczone są łączne odsetki odpowiedzi młodzieży ze Śląska i z Polski centralnej, wskazujące "cechy inne",niektórzy bowiem na przykład religijności nie zaliczali ani do cech pozytywnych, ani do negatywnych.

TAB. 2. CECHY POZYTYWNE I NEGATYWNE POLAKÓW
(WYMIENIONE SPONTANICZNIE)

procent wskazań
Śląsk Polska łącznie "cechy inne"
cecha centralna oba regiony łącznie w obu
regionach
gościnni 49.7 44.3 47.7 2.5
leniwi 41.6 46.0 43.8 3.0
patriotyczni 33.6 43.3 38.5 1.3
niegospodarni 20.1 31.0 25.6 2.7
niezdyscyplinowani 22.1 24.3 23.2 1.3
odważni 20.8 17.0 18.9 2.5
nietolerancyjni 23.2 14.3 18.7 1.2
alkoholicy 20.1 12.0 16.1 1.8
religijni 15.1 10.3 12.7 4.2
przyjaźni 14.4 8.7 11.5 -
weseli 10.7 12.3 11.5 1.7
niekulturalni 11.7 10.3 11.0 -
chciwi 14.7 7.0 10.7 2.2
nieuczciwi 8.1 11.7 9.9 -
brudni 6.7 12.7 9.7 1.8
szczerzy 10.4 3.3 6.9 1.2
otwarci 7.7 6.0 6.9 2.5
agresywni 8.1 5.0 6.5 2.3
egoiści 4.7 7.7 6.2 -
zaradni 5.7 6.7 6.2 1.3
bałaganiarze 5.0 7.0 6.0 1.0
głupi 7.7 3.0 5.4 1.5
chamscy 6.0 4.7 5.4 -
tolerancyjni 5.4 4.7 5.0 -
uczciwi 3.4 6.3 4.8 -
mądrzy 3.7 5.7 4.7 -
fałszywi 5.0 2.7 3.8 -

Ankietowani mieli następnie za zadanie przypisać pewne cechy spośród 45 wymienionych określonym narodom, w tym również Polakom. Polecenie brzmiało: O różnych narodach mówi się, że posiadają jakieś cechy wyróżniające je spośród innych narodów. Poniżej podana jest lista cech. Spróbuj podać, dla jakiego narodu dana cecha jest charakterystyczna, wpisując nazwę narodu przy odpowiedniej cesze. Tabela 3 przedstawia odpowiedzi młodych ludzi.

TAB. 3. CECHY CHARAKTERYSTYCZNE POLAKÓW (PRZYPISANE POLAKOM SPOŚRÓD RÓŻNYCH CECH WYMIENIONYCH W FORMULARZU)

procent wskazań
cecha Śląsk Polska łącznie
centralna oba regiony
leniwi 50.7 47.3 49.0
patriotyczni 48.3 48.7 48.5
niezdyscyplinowani 44.3 41.7 43.0
odważni 37.6 35.3 36.5
gościnni 39.6 31.3 35.5
religijni 37.2 32.0 34.6
niegospodarni 30.9 33.7 32.3
otwarci 17.4 15.0 16.2
nietolerancyjni 18.5 13.0 15.7
weseli 16.1 13.3 14.9
szczerzy 16.8 10.3 13.5
ładni 12.4 14.7 13.5
niekulturalni 13.4 9.3 11.4
dobrzy 11.7 9.3 10.5
tolerancyjni 8.4 9.7 9.0
nieuczciwi 8.1 8.7 8.4
głupi 8.4 6.7 7.5
przyjaźni 7.7 6.3 7.0
uczciwi 7.7 4.0 5.9
muzykalni 5.7 6.0 6.9
sympatyczni 7.7 3.3 5.5
smutni 4.0 7.0 5.5
brudni 4.0 7.0 5.5
zacofani 5.7 5.0 5.4
niepatriotyczni 5.7 2.0 3.8
niemuzykalni 2.7 5.0 3.8

Zauważmy, że w tabeli tej jest wymienionych mniej niż 45 cech, ponieważ niektórych, sformułowanych przez nas określeń (patrz: Wzór formularza) żaden z naszych respondentów Polakom nie przypisał.

Dla jasności dalszego wywodu, aby uniknąć cytowania zbyt wielu danych, skupimy się na odpowiedziach przedstawionych w tabeli 2. Jak widać, obraz Polaków w oczach młodych przedstawicieli naszego narodu jest bardzo zróżnicowany: obecne są w nim zarówno cechy dobre, jak i złe, choć przeważają te negatywne. Daleki od prawdy jest zatem wizerunek własny, lansowany często w literaturze i publicystyce, zadufanego w sobie Polaka, przekonanego o swojej nad innymiwyższości.

Trzeba podkreślić, że w autostereotypie, wyłaniającym się z sondażu, cechy negatywne Polaków odnoszą się do innych kwestii niż cechy pozytywne. Pierwsze z nich dotyczą przede wszystkim naszego stosunku do szeroko rozumianej pracy. Stosunek ten powszechniej został oceniony jako zły niż dobry; respondenci dużo częściej twierdzili, że Polacy są leniwi, niegospodarni, niezdyscyplinowani niż odwrotnie. Cechy pozytywne, przeciwne do poprzednich, na przykład gospodarni, zorganizowani, pracowici w ogóle (lub prawie w ogóle) w odpowiedziach nie pojawiły się.

Zauważmy, że wśród cech dotyczących stosunku do pracy najczęściej wymienianą, charakteryzującą Polaków, była leniwi; do tej cechy zaliczyliśmy też inne określenia podane przez młodych ludzi: mało pracowici, niepracowici, pracowici poza krajem (co sugeruje, że w kraju Polacy nie są pracowici). To, że Polacy są pracowici, twierdziło tylko 3% badanych, a że są gospodarni - 1.2%. Razem z określeniem niegospodarni były przez nas zliczane następujące, wymienione przez respondentów cechy: niezapobiegliwi, rozrzutni, nieoszczędni, nie dbają o środowisko. Rzadziej mówiono o nas bałaganiarze (a także niezorganizowani, brak organizacji, źle zorganizowani, popadający w skrajności, zmiennośćupodobań).

Jak wskazują dane z tego i wielu innych sondaży, które przeprowadziłam w ostatnich latach, lenistwo, niegospodarność, ekonomiczne i cywilizacyjne zacofanie jest przypisywane przez Polaków tym narodom i rasom, na przykład Murzynom, Arabom, Rumunom, Rosjanom, wobec których odczuwamy największy dystans, traktując je jako szczególnie obce, a kontakty z nimi za najmniejpożądane.

Zaledwie jedna cecha, mianowicie zaradni-przedsiębiorczy, była wskazywana przez młodzież (6.2% badanych) obu regionów jako pozytywna, odnosząca się do naszego stosunku do pracy (patrz: tabela 2).
Respondenci wymieniali też inne cechy negatywne Polaków: nietolerancyjni, alkoholicy (lub pijaństwo), niekulturalni, chciwi (lub zachłanni, interesowni, chytrzy, zazdrośni, materialistyczni, bez umiaru, rozpasani), nieuczciwi (lub krętacze, cwaniaki, kombinatorzy), a także brudni (lub niechlujni i niedbali).

Wśród rzadziej wspominanych cech negatywnych znalazły się egoiści, agresywni (lub awanturnicy, zapalczywi, chuligani, zaczepni, warcholstwo, nieopanowanie, kłótliwość), bałaganiarze, chamscy (lub wulgarni, za dużo klną, nieżyczliwi, wścibscy), fałszywi (lub dwulicowi). Jako nasze cechy negatywne niewielki odsetek badanych wymienił naiwni, zacofani, biedni oraz tchórzliwi.

TAB. 3. CECHY CHARAKTERYSTYCZNE POLAKÓW
(PRZYPISANE POLAKOM SPOŚRÓD RÓŻNYCH CECH
WYMIENIONYCH W FORMULARZU)

procent wskazań
cecha Śląsk Polska łącznie
centralna oba regiony
leniwi 50.7 47.3 49.0
patriotyczni 48.3 48.7 48.5
niezdyscyplinowani 44.3 41.7 43.0
odważni 37.6 35.3 36.5
gościnni 39.6 31.3 35.5
religijni 37.2 32.0 34.6
niegospodarni 30.9 33.7 32.3
otwarci 17.4 15.0 16.2
nietolerancyjni 18.5 13.0 15.7
weseli 16.1 13.3 14.9
szczerzy 16.8 10.3 13.5
ładni 12.4 14.7 13.5
niekulturalni 13.4 9.3 11.4
dobrzy 11.7 9.3 10.5
tolerancyjni 8.4 9.7 9.0
nieuczciwi 8.1 8.7 8.4
głupi 8.4 6.7 7.5
przyjaźni 7.7 6.3 7.0
uczciwi 7.7 4.0 5.9
muzykalni 5.7 6.0 6.9
sympatyczni 7.7 3.3 5.5
smutni 4.0 7.0 5.5
brudni 4.0 7.0 5.5
zacofani 5.7 5.0 5.4
niepatriotyczni 5.7 2.0 3.8
niemuzykalni 2.7 5.0 3.8


Autostereotyp, który wyłania się z przeprowadzonych badań, nie jest jednak jednoznacznie negatywny. Znamienne jest to, że niektóre cechy pozytywane wiążą się przede wszystkim ze stosunkiem do drugiego człowieka czy może stosunkami międzyludzkimi panującymi w naszym kraju, a także z pewnymi wartościami ponadjednostkowymi. Przez naszych respondentów zostały one zaklasyfikowane jako pozytywne.

Wśród tych pozytywnych cech, które badani wymieniali zarówno spontanicznie, jak i przypisywali Polakom z przygotowanej wcześniej listy, znajdujemy następujące: gościnni, patriotyczni, odważni (zaliczyliśmy tu także określenia lubią ryzyko, brawurowi), religijni (lub pobożni), przyjaźni (lub przyjacielscy, serdeczni, mili, fajni, rozmowni), weseli (lub uśmiechnięci, z uśmiechem, lubiący dobrą zabawę, lubiący seks, picie, tańce). Niektóre z tych cech, jak gościnność, patriotyzm, odwaga i waleczność, stanowią tradycyjne już elementy autostereotypu Polaka, które zawsze były uznawane za jedne z najważniejszych nas charakteryzujących.

Stosunkowo niewielu młodych ludzi - mniej niż 10% badanych - wymieniało takie nasze cechy pozytywne, jak otwarci, uczciwi, mądrzy (lub inteligentni, zdolni, nauka i pojętni, zaradni).

Warto zwrócić uwagę, że cecha nietolerancyjni była częściej wskazywana przez respondentów (18.7%) niż opozycyjna do niej cecha tolerancyjni (5%). Jesteśmy więc świadkami odejścia od tradycyjnego elementu autostereotypu Polaka jako bardzo tolerancyjnego i zmiany przekonania o sobie samych w tej kwestii, choć przyczyny tego zjawiska nie są jasne. Być może współczesna młodzież po prostu częściej dostrzega we własnym otoczeniu przejawy większej nietolerancji niż to miało miejsce w starszych pokoleniach, ale jest też możliwe, że obecnie ze słowem "tolerancja" wiążą się większe oczekiwania niż dawniej. Za pierwszą interpretacją przemawia to, iż o nietolerancji mówiło na Śląsku więcej badanych młodych ludzi niż w centralnej Polsce. Tam zróżnicowanie etniczne i wyznaniowe społeczeństwa może właśnie sprzyjać ujawnianiu się przejawów nietolerancji.

Wśród wymienionych przez naszych respondentów cech wyróżnia się grupa określeń, dotyczących stosunku Polaków do szeroko rozumianej tradycji. Cechy te zwykle były uznawane za bardzo charakterystyczne dla wizerunku Polaka, a - co należy dodać - w wizerunku tym dominowały wartości pozytywne. Patriotyczni- jako cecha charakteryzująca Polaków - została wymieniona przez 38.5% respondentów. W kolejności rangowej, uwzględniającej cechy wskazywane jako pozytywne i negatywne łącznie, określenie to znalazło się na trzecim miejscu, co wskazuje, że patriotyzm należy uznać za wciąż powszechnie uznawany istotny element autostereotypu Polaków.

Kolejny zespół cech związanych ze stosunkiem Polaków do tradycji dotyczy religijności. I tak, za religijnych uważa Polaków 12.7% badanej młodzieży, natomiast za niereligijnych jedynie 0.3%. Pojawiła się też negatywna ocena daleko posuniętej religijności Polaków - dewocja - którą wymieniło 5% ankietowanych. Trzeba przypomnieć, że badania były prowadzone w trakcie przygotowań do wizyty Papieża w Polsce, jak i w czasie tej wizyty, oraz podczas ogólnokrajowej dyskusji w środkach masowego przekazu na temat wprowadzenia nauki religii do szkół. Stosunkowo niski odsetek odpowiedzi charakteryzujących nas jako religijnych - cechy uważanej przez wielu za jeden z ważniejszych i trwalszych elementów naszego autostereotypu - może świadczyć o słabnięciu tej cechy w wizerunku własnym młodych Polaków. Możliwe jednak, że na odpowiedzi miał wpływ dobór badanej próby, której uczestnikami była starsza młodzież, zazwyczaj deklarująca mniejsze przywiązanie do religii niż osoby z innych grup wiekowych.

Obraz Polaków w oczach młodych ludzi z dwóch porównywanych regionów jest w sumie podobny; nie było właściwie takich cech, które wymieniłaby tylko jedna z dwu grup. Świadczy to zapewne o powszechności przekonań dotyczących cech dla nas charakterystycznych. Warto zwrócić jednak uwagę na pewne różnice występujące w odpowiedziach młodych ludzi ze Śląska i z centralnej Polski.

Młodzież ze Śląska robi wrażenie bardziej tradycyjnej, a także oceniającej siebie pozytywniej niż mieszkańcy centralnej Polski. "Śląsk" częściej uznaje Polaków za gościnnych (cecha pozytywna), natomiast w centralnej Polsce najczęściej wymienianą była (negatywna) cecha leniwi. Większość negatywnych określeń podawali młodzi z centralnej Polski; młodzież ze Śląska rzadziej określała nas jako leniwych, niegospodarnych, niezdyscyplinowanych, choć w obu grupach stosunek Polaków do pracy był oceniony negatywnie. Młodzież na Śląsku częściej też zwracała uwagę na cechy związane z naszym odnoszeniem się do drugiego człowieka, przy czym dotyczy to zarówno cech pozytywnych, jak i negatywnych.

W obu regionach Polski inaczej przedstawia się stosunek do patriotyzmu, a więc przywiązania Polaków do wspólnoty narodowej. Odsetek osób wymieniających patriotyzm jako naszą cechę charakterystyczną był znacznie (o 10 punktów procentowych) niższy na Śląsku niż w centralnej Polsce. Różnica ta wydaje się mieć związek z odmienną w obu regionach wagą, jaką przywiązuje się samookreśleniu w kategoriach narodowych. Religijność natomiast częściej jest przypisywana Polakom na Śląsku niż w centrum Polski, co można wiązać z tradycyjnością tego pierwszego regionu.

Między dwiema porównywanymi częściami Polski zachodzą też wyraźne różnice w ocenie tradycyjnie przypisywanej nam tolerancji. Młodzież na Śląsku częściej ocenia nas jako nietolerancyjnych; wynik ten - jak już wspomniałam - skłania do refleksji nad doświadczeniami życiowymi mieszkańców obu regionów.

Stwierdzić więc można na koniec, że Polacy nie mają o sobie zbyt dobrego mniemania. Przeciwnie, w naszym obrazie własnym dominuje wiele ważnych w odczuciu społecznym cech negatywnych. Ten stan rzeczy wydaje się niepokojący, gdyż nieuchronnie musi prowadzić - i istotnie prowadzi - do ogromnego kompleksu niższości wobec jednych narodów i kompensującej to uczucie wyższości wobec innych. Tymi pierwszymi są narody, które najprościej możemy określić jako zachodnie; to z nimi - jak wskazują wyniki mojego najnowszego sondażu, przeprowadzonego w grudniu 1995 roku - młodzi ludzie wchodziliby w bliższe, towarzyskie czy szkolne, kontakty. Często twierdzili oni - co jest bardzo znamienne - że chętnie spotykaliby się z cudzoziemcami z USA lub z Wielkiej Brytanii, bo umożliwiałoby to im naukę języka angielskiego, nikt natomiast nie widział w przebywających w Polsce Rosjanach ewentulanych nauczycieli języka rosyjskiego.

Prof. EWA NOWICKA jest pracownikiem Instytutu Socjologii UniwersytetuWarszawskiego.