Twoja wyszukiwarka

JAN MIODEK
CERKWIE, KOŚCIOŁY, OGRODY, WSIE, CZYLI O WYTWÓRCZYCH NAZWACH MIEJSCOWYCH KULTUROWYCH
Wiedza i Życie nr 5/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 5/1996

Zgodnie z zapowiedzią chciałbym dzisiejszy szkic poświęcić ostatniej grupie nazw miejscowych kulturowych - tzw. nazwom wytwórczym, oznaczającym wytwory kultury materialnej.

Zacznijmy od takich postaci, rozmieszczonych w zachodniej części polskiego terytorium językowego, jak Cerekiew, Polska Cerekiew, Cerekwica, Cerkiew, Cerkowizna, Podcerkowizna i Nowa Cerekwia. Powstały one we wczesnym średniowieczu, kiedy wyrazy pospolite cerkiew i kościół były synonimami oznaczającymi bądź zgromadzenie wiernych, bądź samą świątynię. W ciągu XVI wieku, w epoce intensywnego już obcowania żywiołu polskiego z ruskim, obydwa znaczenia odnoszące się do cerkwi wyszły z użycia, ustąpiwszy trzeciemu - "świątyni obrządku wschodniego".

W tym samym kręgu znaczeniowym pozostają, oczywiście, takie nazwy, jak Kościół, Biały Kościół, Czerwony Kościół, Wysoki Kościół, Kościelec, Kościelisko czy Kościeliska. Wśród nich największą produktywnością odznaczała się forma Kościelec - pierwotne zdrobnienie od kościoła, zachowane zresztą w tej funkcji w staroczeskim. W naszym nazewnictwie mieszała się ona często z postacią starszą - Kościół, a następnie ją wypierała.

Dwór oznaczał "dom właściciela majątku ziemskiego, mieszkanie dziedzica", dworzec - "gmach, porządniejszy wiejski dom". W Polsce mamy Dworzec, Dworzyska, Nowy Dworek, Nowy Dwór, Stary Dworek i Stary Dwór.

Wybitną cechą ustroju słowiańskiego były natomiast grody, stanowiące schronienie dla osiadłej ludności. U nas miasto wcześnie zajęło miejsce grodu, w toponomastyce jednak przeważa typ oparty na starej formie gród: Grodna, Grodno, Grodziec, Grodzień, Grodzisk, Grodziszcze, Grodzkie, Gródek, Nowogród, Nowogard, Podegrodzie, Podgrodzie, Starogard, Stargard, Wyszogród. Nazywają się tak miejscowości, gdzie był albo jeszcze się znajduje obronny wał, zamknięty, mniej lub bardziej obszerny, poza którym w pewnej dobie naszych dziejów ludność okoliczna szukała schronienia w czasie napadów nieprzyjaciela. Grodzisko oznacza drobniejszą, mniejszą twierdzę obronną, usypaną z ziemi w kształcie niewielkiego kwadratu lub równoległoboku (mianem grodziska określa się także ruinę grodu albo osady obronnej), gród zaś jest warownią obszerną, do której urządzenia użyto więcej pracy. W celu odparcia nieprzyjaciół i zapewnienia bezpieczeństwa plemiona słowiańskie skupiały się także w obronnych gródkach, pierwiastkowych siedzibach naczelników rodzin lub pokoleń, a następnie władców udzielnych. Grodźcem natomiast nazywano osadę przy grodzie założoną, również ogrodzoną i oddzieloną w celu zabezpieczenia od napadów nieprzyjaciela.

W porównaniu z nazwami wywodzącymi się od wyrazu gród formy oparte na nowszym mieście są nieliczne: Dobre Miasto, Miasteczko, Miasteczkowicze, Miastko, Nowe Miasto, Stare Miasto.

Wyszło z użycia - niegdyś powszechne w całej zachodniej Słowiańszczyźnie - siodło w znaczeniu "wieś". Ocalałe w nazwach miejscowych, znaczyło już "siedzibę, domostwo" (stąd osiedlić się to tyle co "zamieszkać, zbudować"). Najpopularniejsze derywaty nazewnicze od siodła to Siedlce i Sielce, rzadsze - Siedliska, Siedlisko oraz Siedliszcze.

W stosunku do nich nazwy z głównym trzonem Wieś stoją w chronologicznej opozycji. Większość z nich powstała dopiero w drugiej połowie XVII wieku. Zdecydowanie dominują bardzo rozpowszechnione w polskiej toponomastyce nazwy Nowa Wieś i Stara Wieś. Spotkać również można nazwy z innymi przydawkami, pochodzącymi od pierwotnych nazw danych wsi (np. Wieś Bielawska, Wieś Sobocka, Wieś Złoczewska) bądź będącymi pewnymi jakościowymi określeniami (np. Mała Wieś czy Biała Wieś).

Do najstarszych nazw wytwórczych należą formy związane ze słowem osiek, znaczącym tyle co "zasieka, warownia leśna, utworzona z nagromadzonych i pospajanych pni drzewnych". Był to zwykły środek obrony, stosowany w dawnej Polsce dla obrony granic, brodów rzecznych, dróg wiodących przez puszczę. Przy takich warowniach musiała mieszkać ludność, obowiązana do ich pilnowania i naprawy. Wymieńmy tu takie postacie nazewnicze, jak sam Osiek, a także Osieck, Osiecz, Osiecza, Osieczek, Osieczka, Osieczna, Osieczno, Osiecznica, Osieczyzna, Wodzek (ta ostatnia wywodzi się bezpośrednio z wymowy ludowej wosiek).

Nazwy typu Poręba noszą miejscowości powstałe przez wyrąb w lesie. Ich zdecydowana większość występuje na terenie historycznej Małopolski. Są to formy stosunkowo młode, zakładane po XVI wieku: Porąbka, Porąbki, Poręba, Porębiska, Porębka, Poręby.

Osady zakładano również na miejscach rozmyślnie wypalonych w lesie przez człowieka. Zbudowane są one na pierwotnym pniu zżar: Żarki, Żary, Żdżarki, Żdżary (w dwóch pierwszych formach uległ on uproszczeniu, w następnych - wzmocnieniu artykulacyjnemu).

Takie z kolei nazwy, jak Łazy, Łazki, Łazisko i Łaziska, noszą miejscowości powstałe na łazach - pierwotnych przejściach, ścieżkach poprzecinanych przez gęstwinę puszczy, które mogły gdzieniegdzie natrafiać na golizny naturalne, zdatne do uprawy. Są to postacie stosunkowo młode. Nawet w szesnastowiecznych materiałach źródłowych występują one rzadko.

Ponad sto polskich nazw wytwórczych wywodzi się od wyrazu most: Most, Mosty, Mostki, Mościska. Są one szczególnie produktywne w nowszych czasach, co wynika z ciągłej aktywności człowieka w zakresie usprawnienia stosunków komunikacyjnych.

Niniejszy szkic nie rości sobie pretensji do ogarnięcia wszystkich typów kulturowych-wytwórczych, grupa ta bowiem jest najbardziej otwarta, zawsze gotowa na przyjęcie nazw związanych ze stale się rozwijającą działalnością wytwórczą człowieka. Stanowi ona zarazem jakże istotne dopełnienie pozostałych dwu grup nazw kulturowych - kultowych i instytucjonalnych, którym poświęciłem poprzedni odcinek serii "Rozmyślajcie nad mową".