Twoja wyszukiwarka

JAROSŁAW WŁODARCZYK
POLSKIE ZEGARY SŁONECZNE
Wiedza i Życie nr 7/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 7/1996

Katalog polskich zegarów słonecznych

Dzięki temu, że czytelnikom "Wiedzy i Życia" spodobał się pomysł poświęcenia części ubiegłorocznych wakacji na tropienie zegarów słonecznych, możemy dzisiaj zaprezentować pierwszą w Polsce mapę cieniowych czasomierzy.

Jak już wspominałem w listopadzie ub. r., podsumowując wyniki drugiego Wielkiego Konkursu Astronomicznego "Wiedzy i Życia" ("WiŻ" nr 11/1995), w łowach na zegary słoneczne wzięło udział blisko 40 czytelniczek i czytelników. Dzięki nim udało się utworzyć bank informacji o ponad stu miejscowościach w Polsce, w których znajdują się nieprzenośne zegary słoneczne; tych ostatnich doliczyłem się ponad 170.

Nadsyłane prace miały bardzo różny charakter. Niektórzy uczestnicy konkursu skupiali się na najbliższej okolicy. Joanna i Paweł Kinelowie na przykład nadesłali uroczą opowieść o tym, jak dzieje zegarów słonecznych splotły się z historią Iwonicza Zdroju, Izabela Golba poświęciła swą pracę zegarom Warszawy i okolic, a Piotr Fronczak bardzo ofiarnie tropił cieniowe czasomierze na ziemi opolskiej (stąd takie zagęszczenie na mapie kropek w okolicy Opola). Próbę skatalogowania zegarów słonecznych w całej Polsce podjął Karol Wenerski z Bydgoszczy (klub Antares), opisując ostatecznie 77 "zegarowych miejscowości", z których 62 udało mu się odwiedzić.

Jedna z tarcz zegara pionowego na południowym narożniku ratusza w Otmuchowie, 1575 rok

Na podstawie tych wszystkich informacji sporządziłem katalog polskich zegarów słonecznych (uzupełniając go mapą). Ponieważ powstał on w wyniku połączenia danych o różnym stopniu dokładności, zawiera zapewne trochę sformułowań nieprecyzyjnych lub przekłamań. Mam nadzieję, że jest ich niewiele; jeśli jednak czytelnicy zauważą jakieś nieścisłości, bardzo proszę o listowne wytknięcie mi ich.

Na płd. elewacji kościoła w Kiezmarku znajdują się dwa zegary. Jeden z nich (na zdjęciu obok) ma kamienną tarczę z 1653 roku

Tworząc listę, starałem się ją maksymalnie uprościć. Oprócz nazwy miejscowości zawiera ona informacje o obiekcie, z którym związany jest zegar słoneczny, określenie jego rodzaju (uwaga: wszystkie wymienione zegary ścienne są zegarami wertykalnymi, czyli pionowymi) i chociażby przybliżone datowanie, jeśli tylko było to możliwe. Mapa powinna umożliwić czytelnikom zorientowanie się, jak daleko od nich znajduje się najbliższy nieprzenośny zegar słoneczny, i... zachęcić ich do podjęcia wyprawy!

Tarcza pionowego zegara słonecznego z 2 poł. XVII wieku w parku klasztoru Klarysek w Grodzisku


Współczesny pionowy zegar słoneczny na ścianie budynku przy Rynku w Inowrocławiu (wokół tarczy znaki zodiaku)


Zegar horyzontalny w Parku Staszica w Częstochowie, wykonany w 1929 roku staraniem księdza B. Mettlera


Czterotarczowy zegar z gnomonem otworkowym przy PKiN w Warszawie (od ul. Świętokrzyskiej), 1955 rok

KATALOG POLSKICH ZEGARÓW SŁONECZNYCH

1. Baranów Sandomierski:
zamek, zegar ścienny nad
wejściem, 1965 r.

2. Biecz: Ratusz, wieża, zegar ścienny, ok. 1960 r.

3. Bielice (woj. opolskie):
kościół parafialny, płd. ściana nawy, zegar ścienny, XVIII/XIX w.

4. Brodnica (woj. toruńskie): kościół parafialny, płd. ściana kruchty, zegar ścienny, XVII w.

5. Brzeście (woj. warszawskie): przed dawnym dworem,
zegar ogrodowy na kamiennej kuli, XIX w.

6. Bydgoszcz:
- gmach Technikum Kolejowego, ul. M. Kopernika, szczyt ściany płd., zegar ścienny;
- Plac Piastowski, szczyt
ściany płn., zegar ścienny.

7. Chojna (woj. szczecińskie): zamek, narożnik, zegar
ścienny, 1718 r. (?).

8. Chorzów: dziedziniec
planetarium, zegar
horyzontalny, 1958 r.

9. Chotel Czerwony
(woj. kieleckie): kościół parafialny,
ściana płd., zegar ścienny.

10. Ciechocinek: park, zegar horyzontalny.

11. Częstochowa:
- klasztor paulinów
- - nad wejściem do Bazyliki Wniebowzięcia NMP, dwa
zegary ścienne;
- - wieża klasztoru, zegar ścienny;
- przed wejściem do Obserwatorium WSP w Parku Staszica, zegar horyzontalny, ok. 1929 r.

12. Dąbrowa (woj. opolskie): kościół parafialny, płd. ściana nawy, zegar ścienny, 1 poł. XIX w.

13. Długobór (woj. elbląskie): kościół parafialny, szczyt płd. kruchty, zegar ścienny, XVIII w.

14. Drohiczyn nad Bugiem: Rynek, zegar równikowy, 1975 r.

15. Działoszyce (woj. kieleckie): kościół parafialny, płd. przypora prezbiterium, zegar ścienny, XVII w.

16. Dziektarzewo
(woj. ciechanowskie): kościół parafialny, płd. elewacja,
zegar ścienny, 1842 r.

17. Dzików (woj. tarnobrzeskie): pałac, zegar ścienny.

18. Frombork:
- wzgórze katedralne, Wieża Dzwonnicza (Radziejowskiego), cztery zegary ścienne
(dwutarczowe), XX w.
- wzgórze katedralne, nad
wejściem do kanonii NMP, 1948 r.

19. Gdańsk:
- kościół Mariacki, płd. ściana, zegar ścienny, 1990 r.
(rekonstrukcja zegara z XVI w.);
- Ratusz Głównego Miasta,
zegar ścienny, 1589 r;
- Żuraw przy Długim Pobrzeżu, ściana płd., zegar ścienny;
- Gdańsk-Oliwa, Dom Bramny przy ul. Piastowskiej, dwa
zegary ścienne na ścianach płd.-wsch. i płn.-zach.;
- Gdańsk-Wrzeszcz
- - ściana dziedzińca budynku Zespołu Szkół Morskich i
Okrętowych, zegar ścienny;
- - budynek przy ul. Partyzantów, ściana frontowa, zegar ścienny.

20. Głogowiec (woj. płockie): kościół parafialny, płd. ściana, zegar ścienny, XIX w. (?).

21. Głogówek (woj. opolskie): klasztor pofranciszkański,
płd. ściana skrzydła północnego, zegar ścienny, 2 poł. XVII w.

22. Grodków (woj. opolskie): Ratusz, płd. ściana wieży,
zegar ścienny.

23. Grodzisko
(woj. krakowskie): klasztor
Klarysek, cokół posągu
przedstawiającego Bolesława Wstydliwego, zegar pionowy, ok. 1677 r. (?).

24. Grójec (woj. radomskie): kościół parafialny, przypora płd. elewacji, zegar ścienny,
1 poł. XVII w.

25. Grudziądz:
- Ogród Botaniczny, zegar
horyzontalny, 1985 r.
- II Liceum Ogólnokształcące, ul. Marcinkowskiego,
zegar ścienny, 1992 r.

26. Iłowa:
- kościół rzymsko-katolicki,
elewacja płd., zegar ścienny;
- pałac (obecnie siedziba
Zespołu Szkół Rolniczych),
zegar ścienny.

27. Inowrocław:
- Ratusz, wieża, zegar ścienny, XX w.;
- Rynek, ściana płd. budynku narożnego, 1970 r.;
- Park Uzdrowiskowy, zegar horyzontalny, funkcję gnomonu pełni rzeźba - Paw;
- Uzdrowisko, płd. wieżyczka budynku dyrekcji, zegar
ścienny, ok. 1922-30 r.

28. Iwonicz Wieś: renesansowy zbór ariański, ściana frontowa, zegar ścienny, 1958-50 r.
(rekonstrukcja).

29. Iwonicz Zdrój: park, zegar horyzontalny, 1837 r.

30. Jabłonna
(woj. warszawskie): przed
pałacem, zegar horyzontalny,
1 poł. XIX w.

31. Janów Lubelski:
dzwonnica-brama, ściana
frontowa, zegar ścienny, 1892 r.

32. Jarocin (woj. kaliskie):
kościół św. Marcina,
ściana płd., zegar ścienny, 1910 r.

33. Jelenia Góra: kamienica przy ul. 1 maja, elewacja płd., zegar ścienny, ok. 1736 r.

34. Jędrzejów (woj. kieleckie):
- pl. T. Kościuszki, płd. fasada narożnika, zegar ścienny, 1971 r.;
- kościół św. Trójcy, płd. ściana, zegar ścienny, 1952 r.;
- klasztor Cystersów, płd.
elewacja, dwa zegary ścienne, ok. 1960 r.;
- cmentarz, zegar horyzontalny na grobowcu rodziny
Przypkowskich, 1959 r.
- Państwowe Muzemu im.
Przypkowskich: liczne przykłady wszelkiego rodzaju zegarów słonecznych (ok. 600).

35. Kalisz:
- przy kościele św. Mikołaja,
zegar horyzontalny, XVIII w.;
- Park Miejski, zegar
horyzontalny, 2 poł. XIX w.

36. Kartuzy (woj. gdańskie):
- kolegiata, płd.-wsch. narożnik, zegar ścienny, pocz. XX w.
- erem Kartuzów, ściana płd., zegar ścienny, XIX w. (?).

37. Kazimierz Dolny: kino
(dawna synagoga), zegar ścienny.

38. Kiezmark (woj. gdańskie): kościół parafialny, płd. elewacja, dwa zegary ścienne: kamienny (1653) i drewniany (XIX w.).

39. Kłodzko:
- budynek kolegium przy
ul. Kościelnej, zegar ścienny, 1732 r.;
- budynek przy ul. R. Traugutta, szczyt ściany płd., zegar
ścienny, XIX/XX w.

40. Końskie (woj. kieleckie):
kościół parafialny, płd. przypora prezbiterium, zegar ścienny, 1621 r.

41. Kozłówka k/Lubartowa: park pałacu Zamojskich, zegar
horyzontalny.

42. Kożuchów: budynek
Urzędu Miasta, zegar ścienny, XX w.

43. Koźle (woj. katowickie):
Rynek, zegar ścienny.

44. Kraków:
- kościół Mariacki, elewacja
kaplicy św. Jana Nepomucena, zegar ścienny, 1994 r.
(rekonstrukcja zegara z 1752 r.);
- kościół św. Floriana,
zegar ścienny;
- kościół klasztoru Kamedułów, zegar ścienny;
- kościół Wizytek, ściana płd., zegar ścienny;
- kościół klasztoru Cystersów, szczyt elewacji płd.,
zegar ścienny;
- budynek Obserwatorium Astronomicznego,
ul. M. Kopernika 27,
ściana płd., zegar ścienny,
koniec XVIII w.

45. Kraśnik: kościół parafialny, na wieży nad wejściem, zegar ścienny.

46. Lasowice (woj. opolskie): kościół filaterański, płd. ściana drugiej kondygnacji,
zegar ścienny.

47. Leszno: kościół parafialny św. Jana, przypora płd. ściany, zegar ścienny, 1653 r.

48. Lewiczyn
(woj. radomskie): cmentarz
kościelny, zegar horyzontalny, 1826 r.

49. Lewin Brzeski
(woj. opolskie): kościół
ewangelicki, płd. ściana nawy, zegar ścienny.

50. Lidzbark Warmiński:
Zamek Biskupi, dziedziniec
wewnętrzny, ściana elewacji płn., zegar ścienny,
2 poł. XVIII w.

51. Lipnica Wielka
(woj. nowosądeckie): kościół parafialny, płd. ściana nawy,
zegar ścienny, 1769 r.

52. Lublewo Gdańskie: kościół parafialny, ściana płd., zegar ścienny, 1680 r.

53. Lublin: Ogród Saski, zegar horyzontalny (zdewastowany).

54. Łańcut
(woj. rzeszowskie):
- wieża zamkowa, strona płd., zegar ścienny, pocz. XX w.;
- park przy zamku, zegar
horyzontalny, 1844 r.

55. Michałów (woj. opolskie): dom nr 40, płd. ściana,
zegar ścienny.

56. Miechów: kościół
parafialny, zegar ścienny.

57. Nieborów
(woj. skierniewickie): park przed pałacem, zegar horyzontalny, XVIII w.

58. Nysa (woj. opolskie):
- Pałac Biskupi,
na ścianach dziedzińca zespół trzech barokowych zegarów ściennych, 1708-10 r.;
- budynek filii WSP,
ściana wsch., zegar ścienny.

59. Oborniki Śląskie:
sanatorium "Szarotka",
ul. Prusicka, zegar ścienny, 1977 r.

60. Oleśnica: kościół farny
św. Jana, nad portalem,
zegar ścienny.

61. Olsztyn:
- Zamek, tablica obserwacyjna Mikołaja Kopernika na ścianie krużganka, tzw. zegar
refleksyjny, ok. 1517 r.;
- budynek biblioteki na Rynku Starego Miasta, trzy narożne tarcze zegara ściennego, XX w.

62. Opole Lubelskie (woj.
lubelskie): kościół parafialny, wsch. ściana prezbiterium,
zegar ścienny, XVIII w.

63. Orawka
(woj. nowosądeckie): dom
"Farbiarnia", ściana szczytowa, zegar ścienny.

64. Otmuchów (woj. opolskie):
- Ratusz, płd.-wsch. narożnik, zegar ścienny (dwie tarcze), 1575 r. (?);
- kościół parafialny, nad
portalem fary, zegar ścienny;
- Zamek Biskupi, fasada płd., zegar ścienny.

65. Paczków: budynek poczty, ul. Pocztowa 10, nad wejściem, zegar ścienny.

66. Pilica (woj. katowickie):
kościół parafialny, ściana płd. kaplicy Padniewskich, zegar ścienny.

67. Piotrków Trybunalski:
budynek I Liceum
Ogólnokształcącego
(część zespołu
architektonicznego Kolegium Jezuickiego), elewacja płd.,
zegar ścienny, 1979 r.

68. Piwnice k/Torunia:
Obserwatorium Astronomiczne UMK, przed wejściem do
budynku Katedry
Radioastronomii, zegar pośredni między horyzontalnym
i równikowym, 1973 r.

69. Pluty (woj. elbląskie):
kościół parafialny, płd. przypora wsch. elewacji, zegar ścienny, XVIII w.

70. Płock: pl. M. Nowotki
(dawny Stary Rynek), część wsch., zegar horyzontalny, 1793 r.

71. Poznań: przed
Pomarańczarnią, zegar
horyzontalny, 1929 r.

72. Radom: dom narożny
Rynku i ul. Rwańskiej,
zegar ścienny.

73. Radziejowice: ogród
pałacowy, zegar horyzontalny.

74. Rajkowy k/Pelplina
(woj. gdańskie): kościół
św. Bartłomieja, płd. kruchta,
zegar ścienny, XVIII w.

75. Równe (woj. opolskie):
kościół parafialny, płd. ściana plebanii, zegar ścienny.

76. Rybitwy (woj. lubelskie):
kościół filaterański, szczyt kruchty płd., zegar ścienny.

77. Rydzyna
(woj. leszczyńskie): przed
pałacem, zegar horyzontalny.

78. Sandomierz
(woj. tarnobrzeskie): Ratusz, ściana płd., zegar ścienny,
1958 r. (rekonstrukcja).

79. Siedlce:
- park przed Urzędem
Rejonowym, zegar
horyzontalny, XX w.;
- park przy pałacu Ogińskich, zegar horyzontalny, XX w.

80. Siewierz (woj. katowickie): kościół, szczyt bramy płd.,
zegar ścienny.

81. Skuły (woj. skierniewickie): cmentarz kościelny, zegar
horyzontalny, koniec XVIII w.

82. Sobótka-Górka
(woj. wrocławskie): zamek, płd. ściana wieży, zegar ścienny.

83. Spycimierz: kościół
parafialny, zegar ścienny.

84. Stanowiska
(woj. piotrkowskie): kościół
parafialny, płd. ściana kaplicy, zegar ścienny.

85. Stróżyska (woj. kieleckie): kościół, dwie tarcze zegara ściennego, XIV w.

86. Subkowy (woj. gdańskie): kościół parafialny, szczyt płd. kruchty, zegar ścienny, 1675 r.

87. Sufczyn (woj. siedleckie): dawny dwór, aleja podjazdowa, zegar horyzontalny, 1836 r.

88. Suwałki: park Konstytucji
3 maja, zegar ogrodowy
w formie krzyża.

89. Szaniec (woj. kieleckie):
kościół parafialny, płd. ściana zakrystii, zegar ścienny, 1595 r.

90. Sztabin (woj. suwalskie): pałac, zegar ścienny.

91. Szydłów k/Staszowa:
Zamek Królewski, zegar
ścienny, 1959 r.

92. Tarnobrzeg: dzików, pałac Tarnowskich, prawe skrzydło, zegar ścienny.

93. Tarnów: budynek internatu Liceum Plastycznego,
ul. Pilzneńska Brama 4,
płd. ściana, zegar ścienny, 1976-78 r.

94. Toruń:
- miasteczko akademickie,
ul. Gagarina, fasada auli UMK, zegar ścienny, XX w.;
- przed Bramą Żeglarską
od strony Wisły, zegar
horyzontalny, XX w.;
- kościół św. Jana, ściana płd., zegar ścienny;
- budynek narożny na
ul. Nadbrzeżnej, ściana płd.,
zegar ścienny, XX w.;
- park przy zbiegu
ul. Chopina i pl. Rapackiego, analemmowy zegar słoneczny, XX w.

95. Tuły (woj. opolskie): pałac, szczyt płd. elewacji, zegar ścienny.

96. Warszawa:
- Rynek Starego Miasta,
kamienica pod Lwem,
od ul. Świętojańskiej,
zegar ścienny, 1954 r.;
- dom przy Rynku Nowego
Miasta, elewacja zachodnia,
zegar ścienny, XX w.
- Ogród Saski, zegar
horyzontalny, 1863 r.;
- plac przy Pałacu Kultury
i Nauki od strony
Al. Jerozolimskich,
zegar horyzontalny (naziemny),
1955 r.;
- przy Pałacu Kultury i Nauki, na kamiennym cokole cztery wertykalne tarcze złożonego
zegara słonecznego
(płn., płd., wsch. i zach.)
z gnomonami otworkowymi;
- Park Łazienkowski:
- - przed Białym Domem, zegar horyzontalny, 1777 r.;
- - przed Pałacem na Wodzie, zegar horyzontalny, 1786 r.;
- - skarpa w pobliżu
Obserwatorium Astronomicznego, zegar ogrodowy na głazie
narzutowym, 1828 r.;
- plac Trzech Krzyży,
przy Instytucie Głuchoniemych i Ociemniałych, zegar
horyzontalny;
- Pałac w Wilanowie, ściana
od strony parku, zegar
ścienny trzytarczowy,
1681-82 r.;
- klasztor Kamedułów
na Bielanach:
- - kościół, elewacja płd.,
zegar ścienny, 1860 r.;
- - mały dziedziniec, zegar
horyzontalny, 1769 r.

97. Wierzbnik (woj. opolskie): kościół parafialny, płd. ściana nawy, zegar ścienny, 1835 r.

98. Wisła (woj. bielskie): kościół ewangelicki, elewacja płd.,
zegar ścienny.

99. Wiślica (woj. kieleckie):
kolegiata, płd. ściana,
zegar ścienny.

100. Włocławek: katedra,
kaplica NMP, elewacja płd,
zegar ścienny,
pocz. XVII w. (?).

101. Włodawa (woj. chełmskie): Rynek, ściana płd. budynku
narożnego, zegar ścienny.

102. Wodzisław
(woj. kieleckie): kościół,
zegar ścienny, 1964 r.

103. Wołów: budynek Banku Rolnego, ul. Wrocławska,
zegar ścienny.

104. Wrocław:
- I Liceum Ogólnokształcące,
ul. Poniatowskiego 9,
elewacja płd., zegar ścienny,
ok. 1907 r. (?);
- II Liceum Ogólnokształcące, ul. Parkowa 18/26,
płd. elewacja budynku,
zegar ścienny, 1973 r.;
- VII Liceum Ogólnokształcące, róg ul. Kruczej i Jemiołowej, ściana płd., zegar ścienny;
- przedszkole nr 109,
ul. Nowowiejska 79/80;
płd. elewacja budynku,
zegar ścienny;
- duszpasterstwo parafii
św. Bonifacego, pl. S. Staszica,
elewacja płd.,
zegar ścienny;
- ogród przy ul. K. Lipińskiego 1, zegar horyzontalny;
- Wieża Matematyczna
na gmachu głównym
Uniwersytetu Wrocławskiego,
linia południkowa
z gnomonem otworkowym,
1791 r.

105. Zakliczyn: zabytkowy
domek z XIX w., zegar ścienny, 1972-73 r.

106. Ziębice:
- Ratusz Miejski, wieża,
zegar ścienny;
- renesansowy dom przy
ul. Kościeliskiej 5, zegar
ścienny, 1925 r.

107. Żagań:
- budynek Szkoły
Włókienniczej, ściana płd.,
zegar ścienny;
- dziedziniec pałacu,
zegar horyzontalny.

108. Żywiec (woj. bielskie):
zamek Habsburgów, ściana płd., zegar ścienny.

Prywatne zegary słoneczne

109. Legnica, Mieczysław
Maziarz, zegar horyzontalny "Mensa Heliosa".

110. Szczecin, Andrzej
Markiewicz, zegar armilarny.

111. Złoty Stok, Edward
Słówko, zegar ścienny.

112. Bydgoszcz - Osowa Góra, autor: Karol Wenerski, zegar
horyzontalny, 1995 r.


Do początku artykułu

Chciałbym także wierzyć, że ów pierwszy katalog zegarów słonecznych zachęci tych wszystkich czytelników naszego pisma, którzy znają inne zegary, nie objęte tą listą, do podzielenia się ze mną tymi informacjami. Czekam więc na listy. Łowy na cieniowe czasomierze wciąż trwają!

*