Twoja wyszukiwarka

RAFAŁ KOLIŃSKI
NIEZWYKŁA KARIERA ALFABETU
Wiedza i Życie nr 10/1996
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 10/1996

Alfabet wynaleziono na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego w pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e. Feniccy kupcy i greccy koloniści rozpowszechnili go na śródziemnomorskich wybrzeżach Europy i Afryki. Kolejne stulecia przynosiły nowe warianty alfabetu.

Alfabet fenicki
Kiedy i jak Grecy poznali alfabet

Dominacja kulturowa cywilizacji śródziemnomorskiej znajdowała swe odbicie między innymi w narzucaniu "barbarzyńskim" ludom własnego systemu pisma. Na początku I tysiąclecia p.n.e. cały Lewant (dzisiejszy Izrael, Liban i nadmorska część Syrii) posługiwał się alfabetycznym pismem linearnym, powszechnie zwanym alfabetem fenickim. Najstarsza duża inskrypcja zapisana nim pochodzi z XI wieku p.n.e. Wykuto ją na kamiennym sarkofagu króla Ahirama, znalezionym na nekropoli królewskiej w Byblos (Liban). Sarkofag zdobi przedstawienie władcy i wykonany przez jego następcę napis, w którym znajdujemy imiona obu królów, a także bardzo rozbudowaną formułę przekleństwa tych, którzy naruszą grobowiec.

W IX i VIII wieku p.n.e. w wyniku intensywnej działalności handlowej i kolonizacyjnej Fenicjan ich pismo stawało się znane na coraz rozleglejszym obszarze (patrz: mapka). Na terenie Lewantu w IX wieku alfabetu linearnego używano do notowania pokrewnych fenickiemu języków hebrajskiego i aramejskiego. Z tego samego okresu pochodzą najstarsze teksty fenickie z zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, odkryte w Nora na Sardynii. Teksty z VIII wieku p.n.e. znajdujemy również w Grecji, Italii, Hiszpanii i na całym południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego. Prostota systemu alfabetycznego sprawiła, że przejmowały go inne ludy.

Wspomniana wyżej adaptacja alfabetu fenickiego do języków hebrajskiego i aramejskiego nie wymagała - ze względu na podobieństwo tych trzech języków - żadnych zmian w piśmie. Gorzej było z dostosowaniem go do greki. Po pierwsze, nie wszystkie głoski języka fenickiego w niej istniały. I odwrotnie, kilka dźwięków, jak ps, ks, nie występowało w fenickim i trzeba było dla nich stworzyć nowe litery. Kolejnym problemem był brak znaków na oddanie samogłosek.

Rozprzestrzenianie się pism alfabetycznych, wywodzących się z alfabetu fenickiego - od końca II tysiąclecia p.n.e. do dzisiaj

Semickie języki Bliskiego Wschodu mogą doskonale obyć się bez zapisywania samogłosek. Przyczyną tego zjawiska jest specyficzna budowa wyrazów. Tworzy je kilka (najczęściej trzy) spółgłosek, zwanych radykałami. Spółgłoski te decydują o znaczeniu wyrazu. Każde słowo, w którym występują one obok siebie w tej samej kolejności, będzie pokrewne znaczeniem wyrazom o tym samym układzie radykałów. Wystarczy zatem zapisać te spółgłoski, by podać ogólne znaczenie wyrazu. Formy gramatyczne są tworzone za pomocą spółgłoskowych wrostków i przyrostków, które są zapisywane, oraz dodawania w wyrazie odpowiednich samogłosek, pomijanych w piśmie. Ich uzupełnienia dokonuje się na podstawie kontekstu. Na przykład od arabskiego rdzenia drs - "uczyć" można między innymi utworzyć formy: jadrus - "on uczy" (zapisywane drs), madrasa - "szkoła" (w piśmie mdrst), muddaris - "nauczyciel" (mdrs). Niekiedy stosowano znaki samogłoskowe (w postaci kropek czy kresek stawianych nad lub pod literami, tzw. mater lectionis lub znaki diakrytyczne), ale ich użycie ograniczało się do świętych ksiąg (Tora czy Koran). Dzisiaj występują one przede wszystkim w podręcznikach do nauki języków semickich.

W językach indoeuropejskich o znaczeniu wyrazu decydują w równym stopniu spółgłoski i samogłoski. Jeśli zapiszemy tylko spółgłoski, na przykład ls, to czytający nie będzie wiedział, czy mieliśmy na myśli wyraz "las", "los", "lis" czy "aloes". W takiej sytuacji wynalezienie znaków oznaczających samogłoski było koniecznością. Grecy poradzili sobie z tym w następujący sposób: litery oznaczające dwie fenickie półsamogłoski (j, w) zostały przez nich użyte do zapisywania dźwięków i oraz u. Pozostałe samogłoski zaczęto oddawać za pomocą znaków tych głosek, które istniały w fenickim, a nie występowały w grece. I tak znak 'alef posłużył do zapisu głoski a (grecka litera alfa), h*et - do zapisu krótkiego e (eta), he - długiego e (epsilon), `ain - krótkiego o (omikron). Nowe znaki graficzne stosowano dla greckich dźwięków ph, kh i ps oraz długiego o (omega). Te dodatkowe litery umieszczone zostały na końcu alfabetu. Klasyczny alfabet grecki liczył 24 znaki, chociaż jego starsza odmiana (używana między innymi w archaicznych Atenach i w Milecie) liczyła dwa znaki więcej (koppa - q oraz digamma - f).

Zmiany wartości fonetycznej niektórych liter oraz dodanie nowych znaków nie wyczerpuje listy innowacji wprowadzonych przez Greków. Zmienił się kierunek pisania. Fenicjanie pisali zawsze od strony prawej do lewej. Choć Grecy początkowo stosowali ten sam co Fenicjanie kierunek zapisu (co można zauważyć w najstarszych inskrypcjach pochodzących z VIII wieku p.n.e.), później zmienili go na bustrophedon. To greckie słowo trafnie oddaje sposób zapisu, znaczy bowiem "jak orze wół". Tekst zaczynano zawsze od górnej prawej krawędzi. Po dojściu do końca linii piszący nie wracał jednak do prawego krańca, ale stawiał znaki pod dopiero co napisanymi literami, kierując je w prawo. Dopiero w VI wieku p.n.e. inskrypcje greckie zaczęto pisać wyłącznie od strony lewej do prawej. Konsekwencją tego było odwrócenie znaków, które w naturalny sposób stały się lustrzanymi odbiciami liter fenickich.

Grecy przyjęli ze wschodu nie tylko kształt, wartość fonetyczną i kolejność większości liter, ale również ich nazwy. I tak alef stał się alfą, beth - betą itd.

Po krótkim okresie kontaktu w IX i VIII wieku p.n.e. oba pisma - fenickie i greckie - zaczęły rozwijać się niezależnie. Oba też stały się wzorcami kolejnych pism alfabetycznych. Alfabet fenicki, przystosowany do specyficznej budowy języków semickich, wpłynął na większość alfabetów Orientu. Alfabet grecki był przodkiem pism mówiącej językami indoeuropejskimi ludności Europy.

Alfabet fenicki i najważniejsze alfabety starożytności klasycznej: grecki, etruski i łaciński

W pierwszej połowie I tysiąclecia p.n.e. alfabet grecki został zaadaptowany do potrzeb wielu ludów zamieszkujących Azję Mniejszą i Półwysep Apeniński. Etruskowie przyjęli go wkrótce po przystosowaniu do języka greckiego. Świadczy o tym pełny alfabet grecki zapisany na tabliczce odnalezionej w Marsigliana d'Albegna we Włoszech, datowanej na koniec VIII wieku p.n.e. W ciągu następnego stulecia Etruskowie zrezygnowali z liter oznaczających dźwięki b, d, ks, a ich teksty, na podobieństwo fenickich, pisane były zawsze od strony prawej do lewej.

Nieco później alfabet poznały zamieszkujące południowe Włochy ludy Umbrów, Osków i Italów. Dziełem tych ostatnich było kolejne przekształcenie alfabetu: z greckiego w łaciński. Nie ma pewności, czy nauczycielami Italów byli Grecy, czy Etruskowie. Do alfabetu łacińskiego trafiły bowiem litery, które przez Etrusków nie były używane. Nie można jednak wykluczyć, że pismo łacińskie wykształciło się w okresie przed rezygnacją z tych liter przez Etrusków. Najstarsze inskrypcje łacińskie pochodzą z VI-V wieku p.n.e. W porównaniu z alfabetem greckim, kilka liter zmieniło kształt (np. g, p, r, s). Odrzucono znaki psi, ksi, chi, theta i phi. Innowacją było wprowadzenie litery c, która - podobnie jak w etruskim - służyła do zapisu dźwięków c, k oraz g. Pierwotna wersja alfabetu łacińskiego liczyła tylko 21 liter. Na przełomie er wzbogacono ją o dodane na końcu znaki y oraz z.

Klasyczna forma pisma łacińskiego dotarła wraz z legionami i rzymską administracją na południowe i zachodnie krańce basenu Morza Śródziemnego i do zachodniej Europy. Później język i pismo łacińskie stały się nośnikiem tradycji zachodniego odłamu chrześcijaństwa. W miarę rozszerzania się wpływu religii rzymskokatolickiej wprowadzano je na coraz rozleglejszych terenach Europy Zachodniej i Środkowej. Litery łacińskie wypierały lokalne systemy pisania (jak celtyckie ogamy czy nordyckie runy), których powstanie było zresztą inspirowane pismem znad Morza Śródziemnego.

Pismo łacińskie stało się bezpośrednim wzorcem większości europejskich pism narodowych. W średniowieczu rozbudowano je o trzy kolejne znaki: j, u, w. Dostosowanie alfabetu do poszczególnych języków odbywało się na zasadzie dodawania do już istniejących liter kresek, kropek, "ogonków", "daszków" itp. Jednym z najmłodszych łacińskich alfabetów narodowych jest alfabet turecki, wprowadzony dopiero w 1921 roku.

Wschodnia część basenu Morza Śródziemnego została niemal bez wyjątku zdominowana przez grekę. Podboje Aleksandra Macedońskiego i powstanie hellenistycznych monarchii, obejmujących swym zasięgiem cały Starożytny Wschód, były okazją do upowszechnienia języka greckiego i związanego z nim pisma. Greka przez ponad tysiąc lat dominowała w Azji Mniejszej i na wybrzeżach Morza Czarnego, a przez wiele wieków była powszechnie używana w Egipcie i w Lewancie. Te dwie krainy, zamieszkane w znacznym stopniu przez autochtoniczną ludność mówiącą własnymi językami, stopniowo uniezależniały się od greckiego. Tylko w Egipcie, gdzie stosowane od wieków pismo hieroglificzne wyszło ostatecznie z użycia na przełomie er, zadano sobie trud przystosowania alfabetu greckiego do lokalnego języka. Powstały w ten sposób alfabet koptyjski składał się z 24 liter alfabetu greckiego, do którego dodano 6 znaków, by oznaczyć spółgłoski specyficzne dla tego języka. Posługiwano się nim powszechnie w Egipcie do X wieku, kiedy to w życiu codziennym zastąpił go arabski. Język koptyjski przetrwał jednak dłużej w liturgii Kościoła koptyjskiego.

Na przełomie VIII i IX wieku Bizancjum rozpoczęło intensywną akcję nawracania plemion słowiańskich napływających na Bałkany i na wybrzeża Morza Czarnego. Powodzenie działań misyjnych było uzależnione nie tylko od porozumienia ze Słowianami, ale także od utrwalenia głoszonego przesłania w mowie tego ludu. Zrodziła się potrzeba stworzenia pisma do niej dostosowanego. Zadaniem tym obarczono dwóch mnichów z Konstantynopola, Cyryla i Metodego, którzy zaproponowali nowy alfabet - głagolicę. Jego znaki właściwie nie nawiązywały do greki. Używania tego skomplikowanego pisma zaprzestano wkrótce po wygnaniu uczniów Cyryla i Metodego z państwa wielkomorawskiego pod koniec IX wieku.

Wygnani znaleźli schronienie w Precławiu, u cara Bułgarów Borysa. W jego pałacu mnich o imieniu Konstantyn stworzył kolejny alfabet, wzorowany w dużym stopniu na piśmie greckim - cyrylicę. Rozprzestrzeniła się ona wraz z prawosławiem i jest używana do dzisiaj w Serbii, Bułgarii, na Białorusi, Ukrainie i w Rosji; cyrylicę stosuje się też obecnie do zapisywania co najmniej 55 języków różnych narodów byłego Związku Radzieckiego.

Jedna z najstarszych inskrypcji w języku greckim wydrapana na naczyniu znalezionym w Atenach, pochodząca z około 725 roku p.n.e. (Źródło ilustracji: A. Andrewes, The Greeks. London 1967)

W połowie I tysiąclecia p.n.e. najważniejszym językiem Bliskiego Wschodu stał się aramejski. Fenicki, w postaci neopunickiego, był używany przede wszystkim w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. Hebrajskim posługiwała się niewielka grupa ludności dzisiejszej Palestyny. Użytkownicy wszystkich tych języków stosowali nieznacznie zmienione pismo fenickie. Aramejski bardzo szybko rozprzestrzenił się na cały Lewant i Mezopotamię. Nad Tygrysem i Eufratem stopniowo wypierał akadyjski, który około VI wieku p.n.e. pozostał tylko językiem nauki, religii i oficjalnych napisów. Co ciekawe, dzisiejsze pismo hebrajskie (tzw. pismo kwadratowe) nie wywodzi się wprost od pisma fenickiego, ale od aramejskiego. Żydzi zetknęli się z nim w okresie niewoli babilońskiej.

Po upadku imperium perskiego (koniec IV wieku p.n.e.) rozpoczął się proces różnicowania alfabetu aramejskiego. Powstały wówczas liczne jego odmiany lokalne, różniące sie niuansami dostrzeganymi obecnie tylko przez specjalistów. Niektóre z nich są nadal używane przez ortodoksyjne Kościoły Bliskiego Wschodu (chaldejski, asyryjski, syriacki). Jednym z takich alfabetów było pismo nabatejskie. Jego wyjątkowa rola polega na tym, że to właśnie od Nabatejczyków zapożyczyli pismo Arabowie. Ponieważ w języku arabskim zachowały się pewne spółgłoski, które w językach Lewantu zanikły prawie 2000 lat wcześniej, koniecznością było rozbudowanie alfabetu. Do 22 znaków zachodniosemickich dodano 6 nowych, umieszczonych na końcu alfabetu. Wyraźnie zmienił się kształt graficzny znaków. Kompozycje kresek przekształciły się w kombinacje pojedynczej linii i kropek. Liczba i położenie kropek decydowały o wartości fonetycznej znaku. Podboje arabskie w VII i VIII wieku n.e. sprawiły, że pismo arabskie rozprzestrzeniło się w całej północnej Afryce oraz na Bliskim i Środkowym Wschodzie. Alfabet arabski jest obecnie drugim (po łacińskim) pod względem popularności alfabetem świata. Oprócz języka arabskiego, zapisywano nim między innymi: turecki, perski, pusztuński i malajski.

Od aramejskiego wywodzi się również ogromna liczebnie grupa pism subkontynentu indyjskiego i Indochin; na przełomie er w Indiach używano ponad 50 alfabetów. Dzisiejsze pismo indyjskie dewanagari również jest bardzo odległym krewnym aramejskiego. Liczy ono 48 podstawowych znaków: 14 z nich zapisuje samogłoski i dyftongi (kombinacje dwóch samogłosek), pozostałe 34 to znaki sylabiczne, składające się ze spółgłoski i samogłoski a.

Rozprzestrzenianie się buddyzmu spowodowało zaadaptowanie dewanagari do zapisywania języków tybetańskich, języków Azji Środkowej, a nawet chińskiego. Pod wpływem buddyzmu na Cejlonie przyjęto pismo pali, z którego wywodzą się dzisiejsze pisma Sri Lanki, Tajlandii, Birmy i Laosu.

Dzisiejszy świat, w swej ogromnej części, stosuje pisma alfabetyczne, będące potomkami najstarszego alfabetu. Wszystkich jego odmian nie sposób wymienić choćby tylko z nazwy. Spotykamy je na całym obszarze Europy, Afryki, obu Ameryk, Australii i Oceanii. Tylko w Azji nadal używa się pism o odmiennej tradycji. Jednak w Japonii, Korei czy w Chinach znajomość europejskiego alfabetu staje się coraz powszechniejsza. Wynika to z dominacji technicznej cywilizacji europejskiej. Obawa mieszkańców Dalekiego Wschodu przed tym, co obce, i olbrzymi szacunek dla własnej tradycji są najlepszą obroną chińskiego i japońskiego pisma. Do tego, aby na całej Ziemi posługiwano się jedynie alfabetami, raczej nie dojdzie.

ALFABET FENICKI

Najstarszy znany nam protoplasta naszego pisma, alfabet fenicki, liczył 22 znaki, które służyły do zapisywania 18 spółgłosek, 2 półsamogłosek (w/u oraz y/i) oraz tzw. zwarć krtaniowych ('alef i `ain). Teksty pisano w poziomych liniach od strony prawej do lewej, a do oddzielenia wyrazów używano pionowej linii. Znaki alfabetu fenickiego mają charakter linearny. W miejsce dawniejszych rysunków przedmiotów czy części ciała wprowadzono kombinacje prostych lub zakrzywionych kresek. Kolejną charakterystyczną cechą, która przetrwała do dzisiaj w pismach hebrajskim i arabskim, jest pomijanie w zapisie samogłosek.
Do początku strony

KIEDY I JAK GRECY POZNALI ALFABET?

Na to pytanie ciągle nie potrafimy udzielić zadowalającej odpowiedzi. Z pewnością musiało się to zdarzyć przed ostatnią ćwiercią VIII wieku p.n.e. Tę datę wyznaczają najstarsze znane nam inskrypcje napisane greckim alfabetem na naczyniach ceramicznych z Aten. Wydaje się, że do zapożyczenia pisma nie mogło dojść przed początkiem X wieku p.n.e., bowiem przed tą datą właściwie nie ma żadnych świadectw kontaktów między Grekami a Lewantem.

Autorzy antycznych dzieł zgodnie wskazywali leżącą na wschód od wybrzeży Attyki wyspę Eubeę jako tę część Grecji, która pierwsza poznała pismo. Właśnie z Eubei znamy najstarsze, pochodzące z IX wieku p.n.e., fenickie i aramejskie inskrypcje, zatem najbardziej prawdopodobny wydaje się pogląd, że adaptacji pisma fenickiego dokonano tam pod koniec IX lub w pierwszej połowie VIII wieku p.n.e.

Niektórzy uczeni uważają, że nauczycielami Greków byli Aramejczycy, a nie Fenicjanie, na co wskazywałyby nazwy greckich liter, które zostały przejęte wraz z pismem. Większość z nich kończy się na -a (alfa, beta, gamma itd.). Jest to charakterystyczną cechą jezyka aramejskiego, podczas gdy nazwy fenickie kończyły się zawsze na spółgłoskę. Pogląd ten ma równie wielu zwolenników, jak przeciwników.