Twoja wyszukiwarka

WIESŁAW JĘDRZEJCZAK
SZPIK JAKO LEK
Wiedza i Życie nr 6/1997
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 6/1997

PIERWSZE PRÓBY LECZNICZEGO WYKORZYSTANIA SZPIKU ODNOTOWANO POD KONIEC XIX WIEKU - NIEKTÓRZY LEKARZE ZALECALI WÓWCZAS SPOŻYWANIE SUROWEGO SZPIKU ZWIERZĘCEGO W PEWNYCH TYPACH NIEDOKRWISTOŚCI.

Próby przeszczepiania szpiku bardziej zbliżone do współczesnych zabiegów podjęte zostały po raz pierwszy we Lwowie w roku 1938 przez Jana Raszka oraz Franciszka Groera. Podobne zabiegi dożylnego podawania szpiku przeprowadzała w Polsce od 1949 roku Zofia Migdalska w Warszawie. Polegały one na bezpośrednim przestrzykiwaniu kilku lub kilkunastu milimetrów szpiku pobieranego z mostka od dawcy leżącemu na sąsiednim łóżku biorcy. Dawca miał z reguły tę samą grupę krwi co biorca i był z nim spokrewniony. Biorcy nie przygotowywano w żaden sposób do zabiegu, a jedyną ocenę wyników przeprowadzano, obserwując dalszy przebieg kliniczny. W wielu przypadkach następowała remisja choroby, choć trudno - nawet przy obecnym stanie wiedzy - określić rzeczywisty wpływ tych zabiegów na stan chorego.

Jednocześnie prowadzone były badania mające na celu lepsze poznanie biologii układu krwiotwórczego. W latach czterdziestych E. Lorentz i współpracownicy z Uniwersytetu Bethesda w USA wykazali, że odbudowę układu krwiotwórczego i odpornościowego u napromienionych zwierząt można uzyskać, przeszczepiając im szpik zwierząt zdrowych. Badacze sądzili, że efekt ten jest skutkiem dostarczenia obecnych w szpiku czynników wzrostowych pobudzających podziały komórek biorcy. Dopiero w roku 1956, kiedy wyhodowano szczep myszy z aberracją chromosomalną T6, która mogła służyć jako znacznik przeszczepionych komórek, dowiedziono, że powodzenie zabiegu jest wynikiem wszczepienia się krwiotwórczych komórek macierzystych dawcy. Stwierdzono, że układ krwiotwórczy biorcy odtwarzany jest przez przeszczepione komórki macierzyste i tym samym organizm biorcy staje się chimerą, czyli mieszańcem tkanek różnego pochodzenia. Mniej więcej w tym samym czasie, gdy lekarze zrozumieli, że konieczne jest wcześniejsze zniszczenie układu krwiotwórczego biorcy, aby zabieg się po-
wiódł, dostrzegli również najważniejsze wiążące się z nim zagrożenia.

W roku 1955 D. W. H. Barnes i J. F. Loutit zauważyli, że zwierzęta po przeszczepieniu szpiku po krótkim okresie polepszenia stanu zdrowia giną na skutek tzw. choroby wtórnej (dzisiaj nazywanej chorobą "przeszczep przeciw gospodarzowi"). Współczesne metody przeszczepiania szpiku opracowali hematolodzy amerykańscy E. Donnell Thomas, Reiner Storb i George W. Santos.

E. Donnell Thomas otrzymał za swój wkład w rozwój przeszczepiania szpiku Nagrodę Nobla w 1990 roku.

Gdy wiedza na temat układu zgodności tkankowej była niewielka, udawały się głównie przeszczepienia szpiku syngenicznego (między bliźniętami jednojajowymi). Pierwszy taki przypadek opisano w 1960 roku, pierwszy udany - w 1961. Pierwsze udane przeszczepienie szpiku od nieidentycznego genetycznie dawcy wykonano w roku 1968. W Polsce pierwsze przeszczepienie syngenicznego szpiku wykonał w styczniu 1983 roku zespół Urszuli Radwańskiej w Poznaniu u chorej z niedokrwistością aplastyczną. Po przyjęciu się tego przeszczepu nastąpiło jego tzw. późne odrzucenie i chora zmarła.

Pierwsze w Polsce przeszczepienie allogenicznego szpiku, jakie wykonaliśmy w listopadzie 1984 roku u chorej z niedokrwistością Blackfana-Diamonda (wrodzona aplazja układu czerwonokrwinkowego) zakończyło się sukcesem. Pacjentka ta jest pierwszym polskim "long-term survivor" i prowadzi normalne życie.

Do końca 1994 roku na świecie przeprowadzono 66 590 przeszczepień szpiku. W samych Stanach Zjednoczonych działa ponad 200 ośrodków przeszczepiania szpiku. Również w Europie przeszczepy krwiotwórcze przeprowadza się w ponad 200 ośrodkach - najwięcej we Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech, Hiszpanii i Niemczech. W Polsce wykonywaniem przeszczepów krwiotwórczych zajmują się ośrodki w Katowicach, Wrocławiu, Poznaniu i Warszawie.

Najdłużej żyjącym pacjentem - według danych z Międzynarodowego Rejestru Przeszczepiania Szpiku Kostnego (IBMTR) w Milwaukee (USA) jest mężczyzna, któremu w sierpniu 1968 roku w wieku 2 lat, przeszczepiono szpik z powodu zespołu Wiscotta-Aldricha (niedobór odporności dziedziczący się jako cecha recesywna sprzężona z chromosomem X). Przeszczep ten się nie przyjął. Powtórne przeszczepienie wykonano we wrześniu 1968 roku, trzecie - w 1987. Mężczyzna miał objawy przewlekłej choroby "przeszczep przeciw gospodarzowi", ale żyje do dzisiaj. Najdłużej żyjącym do tej pory chorym, u którego przeszczepiono szpik z powodu białaczki, jest - według IBMTR - trzydziestopięcioletni mężczyzna. Poddano go zabiegowi z powodu ostrej białaczki mieloblastycznej w zaawansowanym stadium choroby w 1976 roku. Najdłużej żyjącą chorą z anemią Blackfana-Diamonda, której przeszczepiono szpik, jest - według danych IBMTR - wspomniana chora leczona w Polsce w 1984 roku.

Prof. dr hab. med. WIESŁAW WIKTOR JĘDRZEJCZAK jest kierownikiem Zakładu Immunologii Centralnego Szpitala Klinicznego Wojskowej Akademii Medycznej w Warszawie.

O podobnych zagadnieniach przeczytasz w artykułach:
(06/97) PRZESZCZEPIONA ODPORNOŚĆ
(09/96) LECZENIE GENAMI
(06/97) NIEŚMIERTELNE KOMÓRKI KRWI