Twoja wyszukiwarka

DIMITRIJ STRELNIKOFF
POCHODZĄCE OD BOGA
Wiedza i Życie nr 6/1997
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 6/1997

DLA OCZAROWANYCH NIMI GREKÓW TYLKO TAKI MOGŁY MIEĆ RODOWÓD. STĄD ICH GRECKA I ŁACIŃSKA NAZWA - ORCHIDEE. ROŚLINY TE MAJĄ NIE TYLKO BOSKI WYGLĄD, ALE I WYRAFINOWANE OBYCZAJE.

Storczyki, bo tak brzmi ich polska nazwa, choć kojarzą nam się najczęściej z czymś wyjątkowym i egzotycznym - elegancką kwiaciarnią lub wilgotnym lasem równikowym, są drugą pod względem liczby gatunków (30 tys.) rodziną należącą do roślin okrytozalążkowych. Spotkać je moż-na wszędzie: poczynając od Alaski i Szwecji po Ziemię Ognistą. Największe zróżnicowanie form osiągnęły w tropikach, gdzie większość tych roślin jest epifitami, czyli organizmami rosnącymi na innym niż ziemia podłożu, na przykład na drzewach. Znamy także 250 gatunków storczyków europejskich, w tym kilkadziesiąt gatunków we florze Polski. Te rosną już wyłącznie "tradycyjnie" - w glebie.

Życie storczyków jest niezwykle skomplikowane. Od momentu wykiełkowania do uformowania dojrzałego organizmu mija niekiedy dziesięć lub więcej lat. Przy tak powolnym rozwoju wiele młodych roślinek nie dożywa okresu dojrzałości do rozrodu. Roślina chroni się przed wyginięciem, produkując bardzo dużo nasion. Są one przy tym tak maleńkie, że pierwsi badacze zawartość torebek nasiennych potraktowali jako kurz. Dzięki swym rozmiarom i lekkości (przeciętnie na 1 g składa się 200 tys. nasion) łatwo rozprzestrzeniają się niesione przez prądy powietrza, z tych samych powodów jednak zarodki są bardzo słabo wykształcone, ubogie w substancje odżywcze. Bez pomocy z zewnątrz nie mogłyby rozwinąć się w nową roślinę.

Dactylorhiza incarnata

Storczyki korzystają z "pomocy" grzybów. Grzyb, prawdopodobnie wabiony nie znanymi jeszcze substancjami, zbliża się do zarodka nie po to oczywiście, by go wspomagać, lecz by nim się pożywić. Pewna część materiałów zapasowych storczyka staje się łupem intruza, zarodek przechodzi jednak szybko do kontrataku, trawiąc kłębki strzępek grzyba przerastającego jego tkanki. Grzyb zostaje całkowicie wprzęgnięty w służbę młodej roślinie i dopóty dostarcza jej materiałów odżywczych, dopóki nie wytworzy ona odpowiednich organów i nie będzie zdolna do asymilacji dwutlenku węgla. Wówczas to wspólne życie nabiera charakteru symbiozy, polegającej na wzajemnym żywieniu.

Wytworzenie się takiego związku nie zawsze jest możliwe. Wystarczy, by tkanki storczyka przerósł grzyb bardziej "agresywny" czy o niedostosowanej do przemiany materii gospodarza aktywności. Stąd wiele spotkań kończy się obumarciem rośliny i z ogromnej liczby nasion wysypujących się z torebki tylko nieliczne rozwiną się w kwiaty.

Dactylorhiza maculata

Myli się ten, kto uważa, że dojrzałe storczyki obdarzają nas swym pięknem co roku. W nie sprzyjających warunkach - w przypadku suszy, wymrożenia ziemi, ataku szkodników - storczyki chowają się pod ziemię, gdzie mogą pozostawać nawet przez 2 do 5 lat. Podczas spoczynku gromadzą substancje odżywcze, także za pomocą swych prywatnych grzybów.

W sprawach zapylenia storczyki są istnymi purystami. Ich kwiaty niekiedy skrajnie dostosowały się tylko do określonych gatunków lub rodzajów owadów, wykorzystując do swych rozrodczych celów ich obyczaje. Część storczyków wabi owady tradycyjnymi środkami - atrakcyjnymi kolorami i zapachem.

Dactylorhiza fuchsii

Występują tu kwiaty pułapkowe - "łapiące" owady i zwalniające je dopiero po zabraniu pyłku - oraz kwiaty wystrzeliwujące pyłkowiny w kierunku owadów przy najlżejszym nawet dotknięciu. Są także gatunki wykorzystujące seksualne instynkty potencjalnych zapylaczy. Przykładem takich roślin są storczyki z rodzaju
Ophrys. Ich kwiaty kształtem i barwą naśladują wygląd samicy pszczół i os, co sprawia, że są dokładnie badane przez samce i w konsekwencji tego zapylane.

"Żarty" z owadami nie są jedynymi przejawami bezkompromisowych zwyczajów storczyków. "Pochodzące od Boga" nie przestrzegają wielu reguł w procesie rozmnażania, mieszając się ze sobą w iście "diabelskiej rozpuście". Często obserwowane są mezalianse nawet między różnymi rodzajami, nie wspominając już o krzyżowaniu się spokrewnionych gatunków w obrębie rodzaju.

Rekordzistą w tej dziedzinie jest rodzaj Dactylorhiza. Niektórzy jego przedstawiciele, na przykład D. incarnata, D. maculata, D. fuchsii, krzyżują się czasem nawet z 5-6 innymi gatunkami.

Mieszańce - produkty doświadczeń ewolucji

Powstające mieszańce mają niekiedy niezwykle piękne barwy i kształty kwiatu. Najczęściej spotyka się je na terenach górskich, w Alpach, Karpatach, na Krymie i Kaukazie. Hybrydy rodzaju Dactylorhiza zamieszkują także niziny.

Łatwość, z jaką powstają mieszańce, przemawia za młodym wiekiem całej rodziny storczykowatych. W jej przypadku procesy specjacji, polegające na poszukiwaniu odpowiednich form w kształtowaniu się gatunku, toczą się nadal bardzo intensywnie. Na własne oczy możemy więc obserwować ten ruch ewolucyjny podany w tak niezwykle pięknej oprawie.

Zdjęcia autora