Twoja wyszukiwarka

ALINA DAWIDOWICZ-GRZEGORZEWSKA
LIŚCIE
Wiedza i Życie nr 7/1997
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 7/1997

Liście to organy roślinne będące niezwykle wydajnymi kolektorami i konwertorami energii słonecznej, której przekształcanie w energię chemiczną wiązań związków organicznych odbywa się w procesie fotosyntezy. Liść zbudowany jest z kilku rodzajów tkanek, zorganizowanych w sposób zapewniający optymalny przebieg fotosyntezy, a jednocześnie chroniący przed utratą wody. W tym ostatnim zadaniu niebagatelną rolę odgrywa skórka.

Skórka (epiderma) liścia jest tkanką okrywającą, o niejednorodnej budowie anatomicznej, co bezpośrednio rzutuje na różnorodność, jak również bogactwo spełnianych przez nią funkcji. W liściach każdej nasiennej rośliny lądowej istnieją obok siebie dwa typy komórek skórki, które spełniają przeciwstawne funkcje. Komórki skórki pierwszego typu (podstawowe komórki skórki) izolują roślinę od środowiska zewnętrznego, a w konsekwencji chronią głębiej położone tkanki liścia przed nie kontrolowaną utratą wody. Efekt izolacji uzyskiwany jest dzięki obecności cienkiej warstwy tłuszczowej kutikuli i wosku, które powlekają zewnętrzną powierzchnię tych komórek. Dodatkowy efekt izolacyjny możliwy jest dzięki różnokształtnym włoskom (trychomom) epidermalnym, które są wytworami skórki i mogą być tak liczne, że zdolne są do utworzenia zwartego, tzw. kutnerowego pokładu ochronnego, jakby futerka.

Drugi typ komórek skórki, szczególnie obficie występujących na dolnej stronie liścia - to aparaty szparkowe, potocznie zwane szparkami. Ich naczelnym zadaniem jest zapewnienie łączności pomiędzy wnętrzem liścia a jego otoczeniem, co jest niezbędnym warunkiem do przebiegu wymiany gazowej (tzn. dwutlenku węgla i tlenu) - procesu kluczowego w fotosyntezie roślin zielonych.

Ponadto typem komórek, które pospolicie występują w liściach, są włoski wydzielnicze (gruczołowe). Ich znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania własnych tkanek liścia nie jest zbyt jasne, a niekiedy wręcz zagadkowe. Produkują one między innymi olejki eteryczne, które nadają charakterystyczny, jak również powszechnie znany zapach liściom mięty, melisy, macierzanki i niezliczonych innych ziół.

Wszystkie te komórki możemy zobaczyć na mikrofotografiach z mikroskopu skaningowego przedstawiających powierzchnię (epidermę) liści kilku pospolitych oraz doskonale znanych w Polsce gatunków roślin. Jednym z nich jest dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.). Jest to bylina spotykana powszechnie na terenie całej Europy, znana ze swych leczniczych właściwości już od czasów starożytnych. Swą polską rodzajową oraz łacińską gatunkową nazwę roślina ta zawdzięcza obecności bardzo charakterystycznych perforacji w blaszce liściowej, doskonale widocznych przy dobrym oświetleniu nawet bez użycia lupy. Pod względem anatomicznym owe jasno przeświecające punkty to zbiorniki wielokomórkowych gruczołów. Składnikami wydzieliny są głównie olejki lotne, jak również śluzy, a także gumy. Substancje te gromadzą się wewnątrz zbiorników, zwanych mieszkami, które są położone głębiej w stosunku do otaczających je komórek podstawowych skórki. Ze względu na lotny charakter wydzieliny komory wydzielnicze sprawiają wrażenie pustych dziur. Doskonale je widać na przedstawionej fotografii, powiększającej obraz rzeczywisty kilkaset razy.

Macierzanka zwyczajna, czyli tymianek pospolity (Thymus vulgaris L.) jest rośliną bardzo silnie aromatyczną, od dawna stosowaną jako przyprawa kuchenna. Występuje obficie w zachodniej części obszaru śródziemnomorskiego w postaci półkrzewu (wysokość do 20 cm). Od wczesnej starożytności używana była w Grecji i Rzymie jako lek, przyprawa i kadzidło, a w starożytnym Egipcie stosowano ją do balsamowania zwłok. Liście macierzanki zawierają znaczną ilość (0.3-3.4%) olejku tymiankowego, składającego się głównie z tymolu i karwakrolu. Olejek używany jest powszechnie w przemyśle kosmetycznym i spożywczym. Działanie bakteriostatyczne rośliny jest efektem znacznej zawartości garbników (do 10%), a także właściwości tymolu.

Na przedstawionej dolnej stronie
liścia macierzanki widoczne są dwa typy włosków epidermalnych: drobne, podbarwione na kolor niebieski są włoskami chroniącymi liść przed wysuszeniem, natomiast duże, żółte kuliste struktury położone w zagłębieniach to włoski o charakterze gruczołowym, przekształcone w oleiste zbiorniki. Właśnie w ich wnętrzu gromadzi się olejek tymiankowy. Ponadto, nietrudno także dostrzec podbarwione na kolor zielony liczne aparaty szparkowe. Część z nich ma szparkę otwartą, a część zamkniętą - widać wówczas jasną kreskę między dwiema komórkami przyszparkowymi.

Bylica pospolita (Artemisia vulgaris L.) jest rozpowszechnioną w Polsce i w całej Europie skromną byliną, występującą najobficiej na stanowiskach ruderalnych (przydroża miejskie, przychacia wiejskie, śmietniki). Znacznie większym uznaniem cieszą się dwa inne gatunki rodzaju bylicy, to znaczy A. absinthium L., czyli piołun, który jest dodawany w małych ilościach do win (wermut) oraz wódek (absynt), a także bylica estragonowa (A. dracunculus L.), zwana też bylicą głupich. W jej aromatycznych liściach znajduje się do 0.8% olejku estragonowego, cennej przyprawy kulinarnej. Użyteczność bylicy pospolitej ogranicza się do leczniczych właściwości wyciągów i naparów uzyskiwanych z całych roślin. Łagodzi bóle żołądkowe oraz objawy epilepsji i cukrzycy.

Na przedstawionym fragmencie górnej strony liścia bylicy pospolitej zwracają uwagę białe, kolczaste wyrostki, które są włoskami z punktu widzenia anatoma roślin. U bylicy są one martwe, wypełnione powietrzem, błyszczące i bezbarwne. Te cechy sprawiają, że mogą chronić fotosyntetycznie aktywną, głębiej położoną tkankę przed nadmiernym nasłonecznieniem, a tym samym przed zbytnią utratą wody.

Należałoby jeszcze dodać, że piękne kolory na fotografiach nie świadczą w żadnej mierze o naturalnych barwach przedstawianych tutaj struktur, lecz są one skutkiem komputerowej obróbki obrazów mikroskopowych. W rzeczywistości większość komórek w skórce liścia jest bezbarwna, za wyjątkiem aparatów szparkowych, które są zielone. Zielona, bogata w chlorofil i aktywna fotosyntetycznie tkanka liścia jest ukryta pod chroniącą ją skórką.

Dr ALINA DAWIDOWICZ-GRZEGORZEWSKA, wykładowca UW, zajmuje się cytologią i fizjologią roślin.