Twoja wyszukiwarka

JAN MIODEK
FILMÓWKA, RADIÓWKA
Wiedza i Życie nr 4/1998
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 4/1998

W jednym z numerów "Gazety Wyborczej" Wojciecha Hasa określa się jako byłegorektora łódzkiej Filmówki. W tejże gazecie nad artykułem o Orkiestrze i Chórze Polskiego Radia w Krakowie znajduję nagłówek Co dalej z Radiówką?

Stanisław Hadyna z kolei w swej pięknej reportażowej książce W słońcuHellady członków Zespołu Pieśni i Tańca "Śląsk" ciągle nazywa zespolakami,prof. Stefan Swieżawski natomiast w tekście poświęconym Jerzemu Turowiczowiposługuje się formą odrodzeniowcy, odnoszącą się do członków założonegow 1919 roku Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej "Odrodzenie"(przypomina też słowa piosenki: Wszędzie jest pełno nas, odrodzeniaków).Wreszcie - w pewnym reportażu prasowym o górnikach Zagłębia Dąbrowskiegodyrektor kopalni pyta: Ilu mamy dziś fizoli?

Wyczuwamy, że Filmówka, Radiówka, zespolak, odrodzeniowiec, odrodzeniaki fizol to jednosłowne, syntetyczne odpowiedniki połączeń wyrazowych WyższaSzkoła Filmowa, Orkiestra i Chór Polskiego Radia, członek zespołu, członekstowarzyszenia "Odrodzenie", pracownik fizyczny, różniące się od nich statusemstylistycznym: wszystkie one są silnie nacechowane potocznością, a takżecharakterem środowiskowym.

Na ten ostatni chciałbym zwrócić szczególną uwagę. Bo czyż każdy z nas,zatrudniony w tej czy innej branży, nie mógłby przywołać identycznie skonstruowanychi podobnie funkcjonujących formacji? Oto np. w moim polonistyczno-językoznawczymśrodowisku od lat na gramatykę opisową mówi się opisówka, a ostatnio corazczęściej mianem kulturystów określa się specjalistów kultury języka. Nawszystkich kierunkach studiów urlop dziekański zwie się dziekanką, a egzaminkomisyjny to komis.

Aż roi się do tego typu formacji w języku sportowym: etap jazdy na czasto czasówka, zapaśnik stylu wolnego - wolniak, a zawodnik startujący wdwójkach-kanadyjkach - kanadyjkarz.

Warszawiacy chwalą się swym Poniatoszczakiem - mostem Poniatowskiego,wrocławianie mówią czasem o Psiaku, czyli Psim Polu, a wszyscy Polacy wiedzą,że takie formy, jak podstawówka, ogólniak, zawodówka, sądówka czy porodówka,to syntetyczne odpowiedniki połączeń szkoła podstawowa, liceum ogólnokształcące,szkoła zawodowa, wezwanie do sądu, izba porodowa.

Te wszystkie zuniwerbizowane twory (łac. unus - jeden, verbum - słowo)- powtórzmy - wnoszą do poszczególnych wypowiedzi odcień potoczności, lekkości,familiarności, mają dlatego ogromną wartość stylistyczną. Doświadczeniejęzykowe podpowiada nam, kiedy można po nie sięgać, a kiedy trzeba użyćkonstrukcji tradycyjnych, oficjalnych, wielosłownych. Oczywistą jest więcrzeczą, ze student polonistyki nie umieści w indeksie opisówki, choć posługujesię nią na co dzień, tak jak nie napisze podania o przyznanie mu dziekankiczy komisu. W tekstach oficjalnych muszą się pojawiać gramatyka opisowa,urlop dziekański, egzamin komisyjny.

Nie ulega jednak wątpliwości, iż proces stylistycznej neutralizacjiform syntetycznych jest w polszczyźnie bardzo szybki (mówią badacze, żenajszybszy wśród wszystkich języków słowiańskich). Czy ogólniak, podstawówka,sądówka, porodówka to jeszcze twory o ekspresywnym nacechowaniu? Na niejednymokienku pocztowym widziałem już informację tu odbiera się sądówki, takjak w szpitalach widzi się coraz częściej porodówki, a nie izby porodowe.O ogólniakach, podstawówkach i zawodówkach mówi się i pisze w środkachmasowego przekazu bez obaw popełnienia błędu stylistycznego. Czasówka toteż już chyba neutralny termin kolarski. Nawet o pracach na Poniatoszczakudonosi się czasem w oficjalnych komunikatach PAP-owskich (trudno sobiewyobrazić w takim kontekście Karolak - zuniwerbizowany odpowiednik mostuKarola, powszechnie używany, ale tylko w czeszczyźnie potocznej).

Filmówka czy Radiówka na pewno nie pojawiają się w tekstach oficjalnych.Wykorzystane w prasie, ale w lżejszych gatunkach wypowiedzi, zasługująna aprobatę - tak jak absolutnie nie rażą mnie zespolacy w książce-reportażuHadyny i odrodzeniowcy w okolicznościowej wypowiedzi Swieżawskiego. Autentyzmemtchną również fizole w reportażu z Zagłębia Dąbrowskiego. Powiedzmy więc,trawestując Norwida: dano tu odpowiednie rzeczy słowa!