Twoja wyszukiwarka

ANTONI CHODYŃSKI
W MALBORKU
Wiedza i Życie nr 6/1998
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 6/1998

W GRUDNIU 1997 ROKU ZAMEK W MALBORKU WPISANY ZOSTAŁ NA LISTĘ ŚWIATOWEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO I PRZYRODNICZEGO UNESCO. JEST TO JEDEN Z NAJCENNIEJSZYCH ZABYTKÓW GOTYCKIEJ ARCHITEKTURY OBRONNEJ W EUROPIE I NA ŚWIECIE. W CZERWCU BR. AKT TEGO WPISU ZOSTANIE WRĘCZONY DYREKTOROWI MUZEUM ZAMKOWEGO W MALBORKU.

Losy zamku w Malborku związane są z zakonem krzyżackim. W XII wieku na terenie Palestyny działały dwa zakony rycerskie opiekujące się pielgrzymami w Ziemi Świętej: joannici i templariusze. Podczas oblężenia Akki (dziś miasto i port rybacki w Izraelu) w czasie trzeciej krucjaty bremeńczycy i lubeczanie założyli dla dotkniętych zarazą krzyżowców i niemieckich pątników szpital; dał on początek rycerskiemu zakonowi krzyżackiemu - Zakonowi Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego.

Wywodzący się od szpitalników niemiecki zakon rycerski został zatwierdzony w 1196 roku przez papieża Celestyna III. W służbie rycerskiej wspólnota otrzymała regułę templariuszy, w służbie szpitalnej joannitów. Zapewne był to zabieg dyplomatyczny, który miał zapobiec pretensjom któregoś z dwóch starszych zakonów.

Po zdobyciu Akki Krzyżacy założyli tam swój pierwszy dom główny, w którym przebywał wielki mistrz i nieliczni wówczas dostojnicy: wielki komtur, marszałek, szpitalnik, szatny oraz skarbnik. W latach trzydziestych XIII wieku dom główny przeniesiono do zamku Montfort (Starkenberg) w Syrii, nadanego zakonowi przez cesarza Fryderyka II Hohenstaufa. Następnie główną siedzibą na krótko ponownie była Akka, a po jej utracie w 1291 roku - Wenecja. Od 1208 roku Krzyżacy mieli tam stację portową na Isola della Dogana (Wyspie Celnej); później powstał tam klasztor św. Trójcy; w latach 1290-1309 klasztor był tymczasową siedzibą wielkich mistrzów. Licznie następujące po sobie nadania, już od końca XIII wieku otrzymywane przez zakon krzyżacki, doprowadziły do jego rozprzestrzenienia w obszarze Morza Śródziemnego i w głąb Europy. Król węgierski Andrzej sprowadził Krzyżaków do ziemi Borsa w Siedmiogrodzie (1211-1225), aby walczyli z Połowcami, a w latach dwudziestych XIII wieku polski książę Konrad Mazowiecki - do ziemi chełmińskiej do walk z Prusami. Po opanowaniu prawego dorzecza dolnej Wisły i Zalewu Wiślanego Krzyżacy zaczęli myśleć o założeniu tutaj własnego państwa.

Plan zamku malborskiego - poziom parteru.
A - Zamek Wysoki: 1 - dolna kaplica św. Anny w skrzydle północnym, najstarszym;
B - Zamek Średni: 2 - Pałac Wielkich Mistrzów, 3 - skrzydło zachodnie z Wielkim Refektarzem, 4 - firmeria (izby chorych) konwentu w skrzydle północnym, 5 - Wielka Komturia, 6 - skrzydło wschodnie

Projekt utworzenia nowej siedziby głównej w Prusach, w Malborku (Marienburg), wyszedł prawdopodobnie od wielkiego mistrza Hartmanna z Heldrungen (1273-1282), a zrealizowany został przez Konrada z Feuchtwangen (1291-1296). Pierwszym wielkim mistrzem rezydującym w Malborku był Zygfryd z Feuchtwangen (1303-1311). W roku 1309 Malbork został stolicą państwa zakonnego w Prusach i pełnił funkcję domu głównego zakonu krzyżackiego; był nią aż do 1457 roku.

Wśród historyków zajmujących się architekturą zamków krzyżackich nie ma zgodności, w którym roku rozpoczęto budowę zamku malborskiego i założono miasto. Po krwawym stłumieniu ostatniego wielkiego powstania pruskiego w 1273 ro- ku Krzyżacy zaczęli pozostawać na podbitych ziemiach. Podstawą ich panowania były silnie ufortyfikowane zamki, zakładane najpierw wzdłuż rzek i Zalewu Wiślanego, następnie w głębi terytorium. Miejsce pod lokalizację miasta wybrano między budowanym zamkiem a istniejącą tu przeprawą przez Nogat i dalej żuławami w kierunku dzisiejszych Mątowów Wielkich oraz następną przeprawą przez Wisłę do Gorzędzieja.

Zniszczony zamek malborski w 1945 roku

Fot. Archiwum Muzeum Zamkowego w Malborku

Jak wynika z badań, miasto mogło być założone w 1284 roku, dwa lata później znajdujemy już dotyczącą go wzmiankę o prawach mieszczan. Następna wzmianka pojawia się w 1304 roku, gdy prawa te odnowiono. W tym okresie miasto otoczono murami, ale od początku zależne i kontrolowane było przez Krzyżaków, panów konwentualnych, którzy nie zezwolili na postawienie muru miejskiego, oddzielającego zamek od miasta. Z jego okien i ganków roztaczał się więc widok na długi miejski rynek, kościół farny św. Jana i ratusz.

Czy budowa zamku malborskiego miała związek z zamysłem przeniesienia siedziby wielkich mistrzów i wielkich komturów z Palestyny do Prus? Pytanie jest istotne dla poznania dziejów zamku, ale trudno na nie jednoznacznie odpowiedzieć. Jeśli nawet takie decyzje zapadały, były okryte tajemnicą i znane tylko najbliższemu gronu wielkiego mistrza - na przykład Hartmannowi z Heldrungen bądź Konradowi z Feuchtwangen - które tworzyło stronnictwo dostrzegające przyszłość rycerskiej korporacji na ziemiach nadbałtyckich.

Najstarszy widok zamku od wschodu - fragment zaginionego w 1945 roku obrazu z gdańskiego Dworu Artusa Oblężenie Malborka z 1460 roku

Fot. Archiwum Muzeum Zamkowego w Malborku

Na ostatecznej decyzji przeniesienia domu głównego z Wenecji do Malborka prawdopodobnie zaważyła niepewność co do dalszych losów wszystkich zakonów rycerskich, wytoczenie procesu templariuszom, a następnie ich likwidacja. Prusy leżały z dala od ówczesnych centrów politycznych, dyplomacją i mieczem można tu było wywalczyć przyszłe państwo.

Wybór Malborka na dom główny zdają się bowiem potwierdzać najnowsze badania architektoniczne (1998 r.), prowadzone w najstarszej części obecnego Pałacu Wielkich Mistrzów przez Bernarda Jesionowskiego. Kształt architektoniczny siedziby zakonu rycerskiego zależał od wymagań i funkcji konwentu krzyżackiego, uformowanego według wskazań reguły. W zamku malborskim (jak i w innych zamkach krzyżackich) najważniejsza była kaplica, usytuowana w najstarszym skrzydle północnym. Drugim skrzydłem, powstałym w trakcie rozbudowy do około 1300 roku, było skrzydło południowe, następnie wzniesiono zachodnie, na końcu wschodnie.

Zatrzymajmy się krótko przy skrzydle północnym wzniesionym w ceglanym wątku wendyjskim (układzie cegieł główka-wozówka-wozówka-główka, starszym od wątku gotyckiego o układzie główka-wozówka-główka, który powoli wchodził wówczas w użycie). Prócz kaplicy mieściły się tu sypialnia (dormitorium), refektarz oraz izba komtura. Ważne funkcje pełniła również wieża ustępowa (zwana w zamkach krzyżackich i kapitulnych na tych terenach wieżą duńską, danskerem lub gdaniskiem), która musiała być wysunięta nad fosę. Pierwsze, według autora, najstarsze gdanisko usytuowane było w miejscu dzisiejszej Wieży Kleszej i Domku Dzwonnika.

Rycerze Zakonu Niemieckiego na starej rycinie

Podczas rozbudowy kaplicy w latach trzydziestych XIV wieku powstała dwupoziomowa świątynia: górny kościół zamkowy pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i dolna kaplica św. Anny, przeznaczona na mauzoleum wielkich mistrzów. W 1341 roku jako pierwszy pochowany został tu Teodoryk z Altenburga. Poświęcenie kościoła nastąpiło w dzień św. Filipa i św. Jakuba, 1 maja 1344 roku. Odtąd corocznie obchodzono święto, które w miarę powiększania kolekcji relikwii gromadzonych przez wielkich mistrzów łączyło się z adoracją najcenniejszej z cennych - cząstki Krzyża Świętego, podarowanej Krzyżakom przez króla francuskiego Karola V pod koniec XIV wieku. Nawiedzanie relikwii połączone było z odpustem, zatwierdzonym przez papieża Urbana VI w 1389 roku.

Architektura domu wielkich mistrzów ulegała ciągłym przemianom, zarówno przed 1309 rokiem, jak i po tej dacie, wyznaczającej przeniesienie się najwyższych dostojników zakonu z weneckiego klasztoru św. Trójcy do Malborka. Rozwijający się tu organizm państwowy, niemal świecki charakter dworu wielkich mistrzów, zwłaszcza za Winfreda (Winrycha) z Kniprode (1351-1382), narzucał architekturze coraz bardziej reprezentacyjną formę.

W XIV stuleciu rozbudowano i unowocześniono system całego pierścienia obronnego: murów wewnętrznych z międzymurzami i murów zewnętrznych z basztami, bramami, wieżami. Po pamiętnym oblężeniu zamku przez wojska króla Władysława Jagiełły, w latach czterdziestych XV wieku zakończono prace nad unikatowym w skali europejskiej dziełem sztuki fortyfikacyjnej. Polegało ono na usypaniu od wschodu szerokiego wału, znacznie odsuniętego od zewnętrznych murów obronnych, i wzniesieniu siedmiu niskich, półokrągłych bastei przystosowanych do obrony ogniowej, do ustawienia dział i swobodnego ostrzału przedpola na całej długości i szerokości. Budowę malborskiej fortyfikacji ukończono w 1448 roku.

Panorama zamku od północnego wschodu z widokiem na unikatowe fortyfikacje bastejowe z XV wieku

Dni na zamku malborskim podporządkowane były godzinom kanonicznym i modlitwie. Jednak podczas uroczystości życie spoza murów zamku przenosiło się na dziedzińce i krużganki, do komnat i świątyń. Do najważniejszych uroczystości należał wybór wielkiego mistrza. Rozpoczynał się w kościele Najświętszej Marii Panny. W nabożeństwie do Ducha Świętego brali udział wszyscy bracia konwentu malborskiego liczącego około 60 rycerzy i księży. W tym czasie w świątyniach zakonu odprawiano msze święte w intencji obioru mistrza. W Malborku rozdawano jałmużnę 30 biedakom.

Po mszy dostojnicy, komturzy krajowi i bracia przechodzili do sąsiedniego kapitularza. Zasiadali tam w stallach wkoło obiegających ścianę, każdy na przeznaczonym dla siebie miejscu. Spośród członków konwentu wyznaczano tzw. komtura wybierającego (Wallkomtur), który desygnował pierwszego elektora, obaj dokonywali wyboru trzeciego, wszyscy trzej - czwartego, czterej - piątego, aż do liczby trzynastu. Wśród nich musiał być ksiądz, ośmiu rycerzy i czterech braci służebnych. Po zatwierdzeniu wyboru przez kapitułę generalną elektorzy przysięgali na Ewangelię i na swoją duszę, iż ani przez miłość, ani przez strach, lecz jedynie dzięki czystości serca dokonają wyboru zwierzchnika, oceniając jedynie zasługi, dobre uczynki i wszelkie doskonałości mającego objąć tę godność, by był stróżem i opiekunem innych. Wszyscy zebrani przysięgali zaś, że obiór mistrza dokonuje się za ich zgodą i wiedzą. Po przysiędze owych trzynastu udawało się do osobnego pomieszczenia, komtur wybierający jako pierwszy wysuwał kandydata, za nim wypowiadali się pozostali elektorzy, a wyboru dokonywano większością głosów.

Pałac Wielkich Mistrzów widziany z Bramy św. Mikołaja

Po szczęśliwym obiorze ksiądz nakazywał uderzyć w dzwon, a ponieważ odległość między zamkami wynosiła nieraz kilkadziesiąt kilometrów, natychmiast z wiadomością wysyłano kurierów. Tymczasem w kapitularzu ksiądz odmawiał z pozostałymi braćmi Ciebie, Boże, chwalimy... i podawał imię nowego wielkiego mistrza. Zastępca wielkiego mistrza, najczęściej wielki komtur, ujmował nowo obranego za dłoń i prowadził przed ołtarz. Wręczał mu pierścień i pieczęć jako symbole władzy. Pierścień wielki mistrz nosił dozgonnie, pieczęć zaś oddawał skarbnikowi do depozytu. Ten umieszczał ją w skrzyni zamkniętej na trzy zamki, a klucze do nich mieli wielki mistrz, wielki komtur i skarbnik Zakonu. Nowy zwierzchnik składał uroczyste ślubowanie, przypieczętowane pocałunkiem pokoju przekazywanym przez wielkiego komtura i kapłana, reprezentujących wszystkich członków Zakonu. Elekcje były wewnętrznymi świętami krzyżackimi, jednak uroczystości państwowe odbywały się po kilku tygodniach lub miesiącach, kiedy posłańcy z tą wiadomością dotarli do papieża, cesarza, władców Europy i wielu książęcych dobroczyńców. Posłowie z zaprzyjaźnionych zakonów, od znamienitych rycerzy i panów przyjeżdżali z darami do Malborka.

Podczas tych uroczystych zjazdów, a często i w przeddzień wyjazdu rycerzy europejskich przybyłych do Malborka (a także do Królewca) na wyprawy krzyżowe, zwane rejzami litewskimi, dostojnicy Zakonu i sam wielki mistrz dokonywali pasowania na rycerzy młodych braci, którzy przetrwali okres nowicjatu. Z zapisów Reguły dowiadujemy się o obowiązkowym okresie próbnym, podczas którego kandydat na Krzyżaka wprowadzany był w zadania Zakonu przez jednego ze starszych braci rycerzy. Stawał potem przed kapitułą, klękał przed wielkim mistrzem, który zadawał mu różne pytania dotyczące podstawowych zasad życia w Zakonie. Był to swoisty egzamin z Reguły i zwyczajów, zapisanych w statutach krzyżackich. W zamian zakon nasz ofiaruje tobie nic ponad wodę, chleb i upokarzającą odzież i niczego ponad to nie możesz się domagać - kończył wielki mistrz, dokonując jednocześnie rytualnego pasowania nowego rycerza. Nowicjusz zaś kładł rękę na Biblii, otwartej na Ewangelii św. Jana, i przysięgał zachować wierność Zakonowi, posłuszeństwo względem zwierzchników, czystość moralną i cielesną oraz ubóstwo. Nakładano mu płaszcz znaczony krzyżem i prowadzono do świątyni. Tam rozpoczynała się nowa droga życia każdego Krzyżaka. Jaka była naprawdę i jak daleko odbiegała od szczytnych słów przysięgi, wie o tym każdy czytelnik poczytnych w ubiegłym stuleciu książek historycznych Karola Szajnochy, beletrystyki Henryka Sienkiewicza i dzieł historycznych współczesnych nam uczonych.

Skrzydło północne klasztoru konwentu. Widoczny ukośny mur i blenda zamurowanego okna ganku prowadzącego do najstarszego gdaniska

Zamek malborski należy do nielicznych wielkich siedzib europejskich zamieszkanych bez przerwy od swego założenia do dnia dzisiejszego. W początkowej fazie wojny trzynastoletniej Marienburg - stołeczny zamek państwa zakonnego w Prusach - został sprzedany przez zaciężne wojska kryżackie polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, który odtąd w polskim Malborku osadzał starostów. Rządzili Malborkiem do rozbioru Polski w 1772 roku - pierwszym był Ulryk (Oldrzych) Czerwonka z Ledecz, czeski dowódca krzyżackich wojsk zaciężnych.

Z biegiem czasu dawny Pałac Wielkich Mistrzów przeznaczony został na rezydencję polskich władców, a zamek był arsenałem Rzeczypospolitej. Przeżywał trudne chwile w czasie wojny trzynastoletniej, wojen szwedzkich, elekcyjnych i napoleońskich. Wiele budynków zamkowych zmieniało swą funkcję, np. klasztor konwentu stał się z czasem magazynem gospodarczym, a następnie wojskowym. W okresie rządów pruskich powoli popadał w ruinę, a w Pałacu urządzono manufakturę tkacką i mieszkania robotników.

Jednak już w 1804 roku król Prus wydał rozkaz gabinetowy, zabraniający rozbiórki tej budowli i uznający ją za pomnik historii; w 1815 roku rozpoczęto prace restauratorskie, trwające z przerwami do dziś.

Wieżyczka narożna Pałacu Wielkich Mistrzów dekorująca mury Letniego Refektarza

W czasie II wojny światowej zamek malborski został ogromnie zniszczony. W 1949 roku Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku orzekł o uznaniu zabudowań zamkowych za zabytek. W dziesięć lat później Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku i Wojewódzki Konserwator Zabytków wydali dokument, na mocy którego obszar zamku i miasta Malborka stał się prawnie chronionym zabytkiem. W latach pięćdziesiątych i siedemdziesiątych polskie służby konserwatorskie zintensyfikowały odbudowę zamku z ruin. W 1961 roku powoła-
no Muzeum Zamkowe w Malborku, które przejęło nadzór nad wszelkimi pracami budowlanymi i konserwatorskimi. W 1994 roku ukazało się zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie uznania za pomnik historii "Malborka - zespołu zamku krzyżackiego", a w 1997 roku rząd polski podpisał wniosek o nominowanie zespołu zamku krzyżackiego w Malborku jako Pomnika Historii do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Na Listę zamek został wpisany w grudniu 1997 roku, a w czerwcu br. dokument ten zostanie wręczony dyrektorowi Muzeum Zamkowego w obecności przedstawicieli rządu. Zamek dołączy do znajdujących się już na niej polskich obiektów: zespołu architektoniczno-urbanistycznego w Krakowie wraz z Wawelem, Starego i Nowego Miasta w Warszawie, Starego Miasta w Zamościu, zespołu staromiejskiego w Toruniu, obozu koncentracyjnego Auschwitz w Oświęcimiu, Kopalni Soli w Wieliczce i Puszczy Białowieskiej.

Odwiedzający zamek mogą dziś podziwiać trzy jego części, obejmujące 21 ha powierzchni: Zamek Konwentualny (Zamek Wysoki), od północy Zamek Średni wraz z rezydencją wielkich mistrzów w części zachodniej i Przedzamcze, wysunięte najdalej w kierunku północnym. Budowla opasana jest murami, międzymurzami i fosami systemu obronnego. Na południe od zamku jest położone miasto, które też warto zobaczyć.

Zdjęcia: Lech Okoński

Mgr ANTONI ROMUALD CHODYŃSKI jest starszym kustoszem Muzeum Zamkowego w Malborku.