Twoja wyszukiwarka

MAGDALENA KAWALEC
WIRUSOWA PUŁAPKA
Wiedza i Życie nr 7/1998
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 7/1998

Wirusy, nie tylko w przekonaniu naukowców, ale i w powszechnym mniemaniu uważane są za groźne czynniki chorobotwórcze, zdolne zakazić praktycznie wszystkie znane organizmy żywe. Nazywane są "pasożytami informacyjnymi", gdyż tak jak celem tasiemca jest wykorzystywanie pokarmu swej ofiary, tak celem wirusów jest sabotowanie informacji biologicznej, którą organizmy mają zapisaną w postaci sekwencji DNA. Potrafią one zablokować jej przekazywanie i przepływ właściwy dla zdrowych komórek, by w konsekwencji przestawić swoją ofiarę na produkowanie potomnych cząsteczek wirusa, przez co dokonują spustoszeń w naszym organizmie. To wirusy bowiem są przyczyną grypy i AIDS, niektórych nowotworów i zwykłej opryszczki.

Każda akcja wywołuje jednak reakcję. Ofiary wykształciły mechanizmy antywirusowe, niekiedy niezwykle proste, częstokroć jednak w postaci skomplikowanych układów współdziałających ze sobą komórek. Podstawowym ich zadaniem jest rozpoznać i unieszkodliwić cząstkę wirusa bądź dla dobra organizmu zabić zainfekowane nim komórki.

Zwiadem i rozpoznaniem zajmują się w ciele człowieka białe krwinki - limfocyty T. Są one wyposażone w specjalne białka, do których jak klucz do zamka pasują wyłącznie obce, a więc na przykład wirusowe cząsteczki obecne na powierzchni zakażonych komórek. Niezbędne jest jednak, by komórka pokazywała te dowody inwazji w postaci krótkich fragmentów wirusowych białek uwięzionych przez tzw. kompleks zgodności tkankowej (MHC I). Jest to białko tak indywidualne dla każdego z nas, iż to właśnie jego niezgodność jest przyczyną odrzucania przeszczepów narządów między nie spokrewnionymi ze sobą ludźmi.

Niektóre wirusy dysponują mechanizmem obronnym, który można by nazwać "strategią ukrycia", czyli po prostu starają się uniemożliwić komórce wytwarzanie białek MHC I. Zakażona komórka nie może już zatem przekazać limfocytom T wiadomości: Jestem swój, ale niezdrów. Zabij mnie! W sukurs potrafią przyjść nam wtedy inni komórkowi mordercy. Brak MHC I na powierzchni komórek jest bowiem odczytywany przez naszych obrońców zwanych NK (natural killers) jako patologia. W sposób właściwy dla swej nazwy dokonują one chemicznej zagłady owych "upośledzonych" komórek.

I tu historia ucieczki wirusów przed naszym systemem obrony mogłaby mieć swój szczęśliwy dla nas koniec, gdyby nie ostatnie doniesienia badaczy amerykańskich i australijskich. Wykazali oni bowiem, że ludzkie cytomegalowirusy potrafią obejść tę immunologiczną "Linię Maginota". Mają one w swym materiale genetycznym fragment DNA kodujący białko wiążące, jak dotychczas mniemano, jeden ze składników osocza krwi. Okazało się ono jednak bardzo podobne, a wręcz homologiczne do ludzkiego MHC I.

Nie na tyle jednak identyczne, by omamić limfocyty T. Nie zabijają one zatem zarażonych komórek, gdyż nie są do tego pobudzane przez prawdziwe MHC I, którego produkcję wirus już wcześniej powstrzymał. Przybrana białkowa maska jest jednak wystarczająco wiarygodna dla komórek "naturalnych zabójców", które, widząc coś podobnego do MHC I, po prostu nie atakują.

Strategie "ukrycia" i "podszywania się" znane są biologom już od dawna, stosują je wielokomórkowe pasożyty czy też owady i ptaki, które wykazują wszak bardzo rozwinięte zdolności obserwacji i uczenia się. Istnienie skomplikowanych strategii obronnych i możliwość dokonywania między nimi wyboru stwierdzona u niewielkiego fragmentu DNA opakowanego w kilka zaledwie typów białek - to już doprawdy niewyobrażalne.

Nie wiadomo jeszcze, czy to wirusowe zagranie taktyczne, jak z powieści szpiegowskiej, gwarantuje mu całkowicie bezpieczeństwo i bezkarność. Czy mamy jeszcze gdzieś na swym immunologicznym rynsztunku jakieś nieznane mechanizmy do walki ze "sprytnymi" wirusami? Czy też może wcześniej odkryte systemy są jednak w stanie obronić nas, unieszkodliwić agresorów - a co za tym idzie zmusić wirusy do poszukania nowej, jeszcze doskonalszej strategii obronnej?

Wyścig trwa. My jesteśmy areną, na której opisane powyżej zawody się odbywają.