Twoja wyszukiwarka

BRONISŁAW JAKUBOWSKI
EUSKERA
Wiedza i Życie nr 7/1998
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 7/1998

SAN SEBASTIÁN, BILBAO, BAJONNA - KRAINA BASKÓW. ZAMIESZKUJE JĄ NARÓD, KTÓREGO POCHODZENIE I JĘZYK WCIĄŻ WYWOŁUJĄ SPORY WŚRÓD UCZONYCH I NADAL POZOSTAJĄ OKRYTE MGIEŁKĄ TAJEMNICY.

W Polsce Baskowie kojarzą się przede wszystkim z ETA, beretami i ewentualnie pelotą (rodzaj gry w piłkę). Niewiele osób wie natomiast cokolwiek o języku baskijskim. Tymczasem jest on niezwykle ciekawy, ponieważ jego struktura różni się bardzo od tej, do jakiej jesteśmy przyzwyczajeni dzięki znajomości języków polskiego, angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego czy francuskiego.

W artykule spróbuję przedstawić niektóre aspekty języka baskijskiego. Zacznijmy od tego, że Baskowie nazywają swój język euskera (inne warianty tej nazwy to m.in. euskara, eskuara, eskara), siebie Euskaldun, co znaczy "ten, który ma euskera", zaś zamieszkiwany przez siebie obszar Euskal Herria lub Euskadi; słowo to pojawia się w nazwie ETA - Euskadi ta Askatasuna, czyli "Kraj Basków (Ojczyzna Baskijska) i Wolność".

Obecnie Kraj Basków to hiszpański region autonomiczny (hiszp. País Vasco), składający się z 3 prowincji: Álava, Guipúzcoa i Vizcaya (po baskijsku Araba, Gipuzkoa i Bizkaia). Baskowie mieszkają także w hiszpańskiej Nawarrze, w dawnych francuskich prowincjach Labourd, Basse-Navarre i Soule (część departamentu Pyrénées-Atlantiques), a pewne ich skupiska istnieją w wielu krajach, m.in. w Argentynie, Urugwaju, Meksyku, Chile, Australii i USA.

Nie znamy pochodzenia języka baskijskiego. Nie jest on spokrewniony z językową rodziną indoeuropejską i stanowi jedyny taki wyjątek w Europie Zachodniej. Był używany na Półwyspie Iberyjskim, zanim dotarły tam języki indoeuropejskie (przypomnijmy, że do tej rodziny należą m.in.: perski, polski, rosyjski, czeski, szwedzki, angielski, walijski, francuski, albański, litewski czy hiszpański).

Baskowie zamieszkują tereny nad Zatoką Biskajską po obu stronach Pirenejów; w Hiszpanii jest ich blisko 2 mln, we Francji zaś około 200 tys.

Odmienność baskijskiego i jego tajemniczość prowokowały wyobraźnię wielu ludzi. Uważano go za najstarszy język świata; w książce Gargantua i Pantagruel francuskiego pisarza renesansowego, François Rabelais'go, jedna z postaci wypowiada po kilka zdań w różnych językach, m.in. po baskijsku, który jest absolutnie niezrozumiały dla słuchaczy.

Baskijski uznawany jest za niebywale trudny, co wynika z tego, że bardzo różni się od znanych przeciętnemu Europejczykowi języków. Podobno Niemiec ze Śląska, Emil Krebs, znany poliglota z przełomu XIX i XX wieku, zdołał opanować baskijski w bardzo krótkim czasie i został postawiony za wzór młodym Baskom przez baskijską gazetę "Argia".

Nie wiadomo, z jakimi językami (językiem?) baskijski jest lub był spokrewniony. Chyba najbardziej popularna hipoteza kojarzy go z południowokaukaskimi (w tym z gruzińskim). Była ona lansowana m.in. przez holenderskiego językoznawcę Christiana Corneliusa Uhlenbecka, Gruzina Nikołaja Marra, badacza niemieckiego Karla Boudę i francuskiego René Lafona. Teoria ta zakłada istnienie językowej rodziny euskaro-kaukaskiej. Inni językoznawcy łączyli baskijski z afroazjatyckimi (Włoch Alfredo Trombetti), ugrofińskimi (XIX-wieczny badacz euskera, autor ważnej pracy o czasowniku baskijskim Louis-Lucien Bonaparte), z etruskim1, a nawet z niektórymi językami indiańskimi. Odkrywca baskijskiego dla współczesnej nauki, znany językoznawca niemiecki Wilhelm von Humboldt (1767-1835), uważał baskijski za język rdzennie iberyjski, podobnie twierdził nieco później teoretyk językoznawstwa ogólnego, Hugo Schuchardt. Wszystkie te teorie pozostają na razie i chyba pozostaną na zawsze hipotezami, gdyż brakuje źródeł pisanych dla najdawniejszego okresu historii euskera.

Bilbao - największe miasto w Kraju Basków

Skoro żadnego ze współcześnie znanych języków nie można w sposób nie budzący wątpliwości uznać za pokrewny baskijskiemu, nie można zbadać jego historii za pomocą metody historyczno-porównawczej, która polega na szukaniu odpowiedniości w rozwoju języków wywodzących się ze wspólnego pnia. Stosuje się więc rekonstrukcję wewnętrzną (porównywanie różnych form danych słów w jednym języku), ale, niestety, pierwsze baskijskie teksty pisane pojawiają się dopiero w XVI wieku. Bada się też toponimy (nazwy miejscowe), charakteryzujące się zawsze dużą archaicznością, gdyż ludy najeżdżające jakieś tereny bardzo często pozostawiały stare nazwy miejscowości, gór, rzek itd. Na podstawie takich poszukiwań stwierdzono na przykład, że w okresie przedrzymskim ludność posługująca się baskijskim (być może, i innymi pokrewnymi mu językami) zajmowała obszar większy niż obecnie. Nazwy podejrzewane o baskijskie pochodzenie odkrywano nawet w Andaluzji (południe Hiszpanii). W nazwach baskijskich pojawiają się często takie elementy, jak: berri 2 - nowy (Lumbierre, wyraz pochodzący od irrumberri - nowe miasto), gorri - czerwony (Lascuarre, wyraz pochodzący od latscorri - czerwony strumień) czy erri - miejsce (Esterri - otoczone miejsce).

Pewne słowa baskijskie odnaleziono w inskrypcjach rzymskich, jest ich trochę w Glosas Emilianenses (X w. n.e.) - manuskrypcie z klasztoru San Millán de Cogolla (La Rioja, północna Hiszpania). Dwunastowieczny Przewodnik pielgrzyma do Santiago de Compostela (w Santiago ma się znajdować grób św. Jakuba Apostoła) Aimery Picauda zawiera mały słowniczek baskijski. Autor pisze, że Baskowie Deum vocant Urcia, Dei genitricem Andrea Maria, panem ogui..., domum echea... (Boga zwą Urcia, Bożą Rodzicielkę Andrea Maria, chleb ogui..., dom echea...).

Fragment strony tytułowej comiesięcznego biuletynu "Euskararen Berripapera", wydawanego przez autonomiczny rząd Kraju Basków. Artykuł dotyczy przekazywania tradycji nauki języka baskijskiego w rodzinie

W XVI wieku pojawiają się baskijskie teksty pisane - w 1545 roku wychodzą Linguae Vasconum primitiae, zbiór poezji Bernarda Dechepare, w 1571 roku ukazuje się przekład Nowego Testamentu (Testamentu Berria) Ioannesa Leiçarragi, a w 1596 roku zbiór 539 przysłów, noszący tytuł Refranero vasco. Teksty, przysłowia oraz piosenki baskijskie zebrał także i wydał XVI-wieczny historyk Esteban Garibay y Zamalloa. Trzeba zaznaczyć, że wszystkie te teksty były pisane w różnych dialektach.

Zgodnie z klasycznym dziewiętnastowiecznym podziałem Bonapartego, baskijski ma 8 głównych dialektów i wiele subdialektów oraz odmian. Euskera doczekał się unifikacji dopiero w 1968 roku, kiedy to Królewska Akademia Języka Baskijskiego (Euskaltzaindia), założona w 1919 roku z siedzibą w Bilbao (baskijskie Bilbo) i zajmująca się badaniem języka baskijskiego, ustanowiła w miarę jednolite normy, tworząc euskera batua (zunifikowany baskijski). Pewne kwestie (np. akcent) pozostają jednak nie rozstrzygnięte do dzisiaj.

Baskijski, który przez wieki opierał się latynizacji, arabizacji i romanizacji, przeżywał ciężkie chwile za czasów dyktatury frankistowskiej, która w imię jedności Hiszpanii tępiła języki mniejszości narodowych. Obecnie autonomiczny rząd baskijski (Eusko Jaurlaritza) prowadzi liczne działania na rzecz reeuskaldunizacji, czyli powrotu do języka baskijskiego, który stał się językiem ludności wiejskiej narażonym na wymarcie. Obecnie na blisko 3 mln mieszkańców Kraju Basków, Nawarry i części francuskiego departamentu Pyrénées-Atlantiques (wg spisu z lat 1990 i 1991) około 30% zna baskijski, przy czym zaledwie jeden procent to ludność wyłącznie baskijskojęzyczna, 21% to osoby dwujęzyczne, a 8% zna baskijski w niewielkim stopniu, ich głównym językiem zaś jest hiszpański lub francuski (dane pochodzą z pierwszych badań socjolingwistycznych dla całego obszaru zamieszkanego przez Basków, opublikowanych w 1995 roku w książce Euskararen Jarraipena. La Continuidad del Euskera. La Continuite de la Langue Basque. Vitoria-Gasteiz).

Specyfika języka baskijskiego dotyczy w dużej mierze czasowników - zaledwie kilkanaście ma odmianę prostą. Pozostałe mają tylko odmianę złożoną, również w czasie teraźniejszym. W tej odmianie stosowane są czasowniki posiłkowe izan - być i ukan - mieć. W języku polskim, odmieniając czasownik, dodajemy do tematu końcówki, które wyrażają osobę, liczbę, czas, tryb i ewentualnie rodzaj. Na przykład forma ma-m jest pierwszą osobą liczby pojedynczej i o tym m.in. informuje nas końcówka -m, podobnie jest w czasowniku id-ę. Te dwa czasowniki różnią się jednak między sobą. Czasowniki typu iść "wymagają" istnienia tylko wykonawcy czynności. Zdanie idę jest kompletne, nie czujemy, że czegoś tu brakuje, gdyż ważny jest tutaj ten, kto idzie. Trochę inaczej jest w czasownikach typu mieć. Jeśli ktoś powie mam, od razu nasuwa się pytanie: co? - książkę? dom? zegarek? Upraszczając, możemy powiedzieć, że jest z tym trochę tak, jak z wartościowościami w chemii - czasowniki iść, spać, stać, biec są jednowartościowe, zaś mieć, czytać, robić, kochać dwuwartościowe.

W polskim ta różnica nie jest widoczna w samej formie czasownika - końcówki w czasownikach idę, mam, stoję wyrażają osobę wykonawcy (agensa). W baskijskim sytuacja jest podobna w przypadku czasowników typu iść (np. czasowniki ruchu), tyle tylko, że w odmianie dodaje się tu nie tylko końcówki, ale także prefiksy (przodówki). Jeśli chodzi o czasowniki typu mieć, w baskijskim jest inaczej niż w polskim. Forma mam wyraża u nas tylko osobę wykonawcy czynności, w baskijskim natomiast należy, dodając odpowiednie przodówki i końcówki, uwzględnić nie tylko osobę, która ma, ale również to, co ma, niezależnie od tego, czy posiadany przedmiot występuje w zdaniu, czy też nie. Oznacza to mniej więcej, że po baskijsku nie mówi się mam lub mam książkę, ale mam-to lub mam-to książkę - d-u-t, liburua d-u-t, gdzie liburua to książka, d- - to, -u- jest tematem czasownika ukan - mieć, -t oznacza agensa w pierwszej osobie liczby pojedynczej (ja). Zasada ta obejmuje również czasowniki mające odmianę złożoną, chociaż zmienia się tam oczywiście tylko czasownik posiłkowy, np.: Liburua ikusi dut (Widziałem książkę).

Czasownik ukan może być również "trójwartościowy" (kto? mieć co? mieć dla kogo?) i wówczas w odmianie uwzględniona jest osoba, dla której się coś ma. Są czasowniki tylko "trójwartościowe", na przykład eman - dać (kto? dać co? dać komu?) i one właśnie odmieniają się w ten sposób: eman diot znaczy mniej więcej dałem-mu-to, zaś liburua lagunari eman diot - dałem-mu-to przyjacielowi książkę.

Taka struktura czasownika sprawia, że w odmianie istnieje bardzo wiele form, ponieważ możliwe są różne kombinacje: mam-to (dut), macie-to (duzue), ale i ma-mnie (nau), mają-nas (gaituzte), mamy-ich (ditugu) itd. Formy te często nie są regularne i trudno je przewidzieć.

Innym ciekawym aspektem języka baskijskiego jest jego ergatywność. Najłatwiej uświadomić sobie, na czym polega różnica między językami ergatywnymi a nominatywnymi3 (do których należy polski) na przykładach. Oto dwa polskie zdania: Człowiek idzie i Człowiek widzi wilka. W pierwszym zdaniu mamy do czynienia z czasownikiem, który określiliśmy jako jednowartościowy, a w drugim z dwuwartościowym (widzieć co?). W obu tych zdaniach wykonawca czynności (człowiek) występuje w mianowniku niezależnie od typu czasownika, natomiast w drugim zdaniu wilk, który jest pacjensem (odbiorcą czynności) - w bierniku. Jest to tzw. dopełnienie bliższe.

Spójrzmy teraz na te same zdania w języku baskijskim: Gizona doa i Gizonak otsoa ikusten du. W zdaniu pierwszym wyraz gizona (człowiek) występuje w mianowniku4 (zwanym w baskijskim także absolutywem), tak samo jak w polskim. W zdaniu drugim dochodzi dopełnienie bliższe - otsoa (wilk) i tu dostrzegamy zmianę. To otsoa występuje teraz w mianowniku (końcówka -a), gizon (człowiek) przybiera natomiast końcówkę -ak, która jest końcówką przypadka zwanego ergatywem (od greckiego ergon - działanie, stąd języki ergatywne) bądź agentywem (przypadkiem działania). Zdanie drugie przypomina nieco naszą stronę bierną (Wilk jest widziany przez człowieka), ale o ile w polskim można wyrazić tę myśl w stronie czynnej lub biernej, o tyle w baskijskim można to zrobić tylko w taki sposób, jak w ostatnim przykładzie. Oczywiście, zdania mogą być bardziej rozbudowane, co jednak nie wpływa na ich strukturę. Dodajmy, że baskijski reprezentuje jeden z typów struktury ergatywnej. Do języków ergatywnych należą również m.in. gruziński, abchaski, lezgiński, a także język kurdyjski, niektóre języki Australii, Polinezji i Indian północnoamerykańskich.

Być może konstrukcja ergatywna odbija pewien sposób myślenia. Jedna z hipotez lansowanych na początku XX wieku głosiła na przykład, że ludy posługujące się językami ergatywnymi umieszczały osobę działającą (agensa) w przypadku zależnym (czyli innym niż mianownik), ponieważ według nich była ona tylko narzędziem w rękach sił nadprzyrodzonych. To nie człowiek ścinał drzewo, ale istota nadprzyrodzona, posługując się nim jako narzędziem. Podobnie jednak jak nikt nie wie, skąd pochodzi euskera, tak też nikomu nie udało się ustalić autorytatywnie przyczyn powstania ergatywności.

Na zakończenie warto dodać, że baskijski ma wiele zapożyczeń z łaciny, na przykład pake (lub bake) od pax - pokój, liburu od liber - książka, abendu od adventus - przyjście, przybycie, w baskijskim - grudzień, oraz z języków romańskich. Bez trudu odgadniemy więc znaczenie słów: kultura, literatura, poesia, diabetiko, sozialismo, sintesis, kapitain, kredito, kartografia i wielu innych.

Zdjęcia: Joanna B. Pinneo/AURORA/ProPress

1 Według najnowszych badań Jorge Alonso, baskijski jest pokrewny etruskiemu i można tłumaczyć etruskie teksty za pośrednictwem baskijskiego. Oba języki miałyby wykazywać pokrewieństwo z językami berberyjskimi z Afryki Północnej. Rezultaty swoich badań Alonso przedstawił w książce Desciframiento de la lengua etrusca (1997).

2 Oto przybliżona wymowa baskijska: j wymawia się jak polskie dź lub ch, n jak ń, r wymawia się jak polskie r, natomiast rr długo i mocno, s jak polskie sz, ts jak polskie cz, z jak s, tz jak c, x jak ś, tx jak ć, h zwykle nie wymawia się w ogóle; pozostałe litery czytamy podobnie jak w języku polskim.

3 Języki nominatywne (mianownik to po łacinie nominativus) nazywa się obecnie coraz częściej akuzatywnymi od łacińskiej nazwy biernika - accusativus.

4 Nie ma tu miejsca na omawianie bardzo bogatego systemu przypadkowego, jaki występuje w języku baskijskim. Warto jednak wspomnieć, że za pomocą odrębnych przypadków wyraża się m.in. relacje przestrzenne, np.: w domu to etxean, z domu - etxetik, a do domu - etxera.

BRONISŁAW JAKUBOWSKI jest studentem piątego roku iberystyki i drugiego roku filologii węgierskiej Uniwersytetu Warszawskiego.