Twoja wyszukiwarka

DOMINIK MYTKOWSKI
NA CZYM POLEGA REFORMA OŚWIATY
Wiedza i Życie nr 9/1998
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 9/1998

PROPONOWANY PRZEZ RZĄD PROJEKT REFORMY OŚWIATY PRZEWIDUJE ZMIANY SYSTEMU EDUKACJI PRAKTYCZNIE WE WSZYSTKICH ASPEKTACH JEGO FUNKCJONOWANIA - POCZĄWSZY OD ZASAD FINANSOWANIA PUBLICZNEGO SZKOLNICTWA, POPRZEZ STWORZENIE NOWYCH TYPÓW SZKÓŁ I NOWEJ ORGANIZACJI ZAJĘĆ, AŻ DO ZASAD ZATRUDNIANIA I WYNAGRADZANIA NAUCZYCIELI.

W obecnej szkole nauczyciel jest tylko wykonawcą realizującym szczegółowo opracowany program, który jest mu narzucony i nie podlega jego ocenie. Nauczyciele nie są przygotowani do samodzielnego konstruowania programów nauczania, dlatego programy autorskie są rzadko spotykane. Zachodzi jednokierunkowa relacja: nauczyciel wykonuje w określony sposób powierzone mu zadanie i jest rozliczany ze sposobu, w jaki je wykona, nie zaś za efekty swoich działań. Podobny schemat istnieje w relacjach pomiędzy nauczycielem a uczniem: podmiotem działań dydaktycznych jest nauczyciel, zaś przedmiotem jego działań - uczeń. W takim ujęciu szkoła jest miejscem, w którym dziecko traktowane jest jako tabula rasa, podlega dydaktycznej "obróbce" ze strony pedagogów, którzy w swej pracy posługują się standardowym zestawem "technologii". Chodzi tu o wyrafinowane metody dydaktycznego i wychowawczego manipulowania uczniem tak, aby uzyskać absolwenta jak najbardziej zbliżonego do wzorcowego modelu, bez zwracania uwagi na indywidualność młodego człowieka.

Schemat ten, ukształtowany w zeszłym stuleciu, konstruowany był na miarę swoich czasów. Zakładał przyswajanie przez uczniów ogólnej wiedzy o świecie i kulturze. Jednakże postęp cywilizacyjny spowodował ogromne rozszerzenie się tego zasobu wiedzy, a kolejne próby aktualizacji programów nauczania doprowadziły do tego, iż stają się one streszczeniem dorobku nauki i kultury. Uczniowie nie są w stanie wchłonąć coraz większych porcji encyklopedycznej wiedzy, a sam proces edukacji ulega spłyceniu. Efektywność XIX-wiecznej formuły kształcenia nie przystaje do wymagań stawianych szkole i może być postrzegana jako jedna z głównych przyczyn krytyki, z jaką spotyka się szkolnictwo publiczne w naszym kraju.

Fot. Tomasz Jakobielski

Najbardziej spektakularnym elementem reformy jest stworzenie nowych typów szkół oraz likwidacja niektórych ich typów istniejących obecnie. Nowy ustrój szkolny obejmuje etapy edukacji od przedszkola do studiów doktoranckich. Nauczanie w przedszkolach pozostaje nieobowiązkowe. Nieobowiązkowe jest również uczestnictwo w zajęciach tzw. zerówki - specjalnego oddziału przedszkolnego dla sześciolatków. Obowiązkową naukę rozpoczynają siedmiolatki w pierwszej klasie nowej, sześcioletniej szkoły podstawowej (nauka w obecnej podstawówce trwa osiem lat). W pierwszym etapie, obejmującym klasy I-III, zrezygnowano z podziału na tradycyjne lekcje, przerwy i przedmioty, pozostawiając organizację zajęć nauczycielowi. Realizując program nauczania, nauczyciel dostosowuje czas trwania zajęć, dobór treści programowych oraz sposób przeprowadzania zajęć do możliwości i zainteresowań uczniów. Również na drugim etapie szkoły podstawowej (klasy IV-VI) zrezygnowano z podziału na tradycyjne przedmioty, zastępując je tzw. kształceniem blokowym. Uczniowie klas IV-VI zapoznają się z poszczególnymi dziedzinami wiedzy podczas zajęć mających charakter bloków przedmiotowych, które obejmują od dwóch do czterech tradycyjnych dyscyplin akademickich, np. blok przedmiotowy "przyroda" zawiera zagadnienia z dziedziny biologii, geografii, chemii i fizyki. W system "kształcenia blokowego" wplecione zostały tzw. programy wychowawcze (wychowanie patriotyczne i obywatelskie, kultura informacyjna). W wieku lat trzynastu (VI klasa) uczniowie kończą szkołę podstawową, składając pierwszy w życiu poważny egzamin - sprawdzian kompetencji. Niezależnie od wyniku sprawdzianu wszyscy rozpoczynają naukę w gimnazjum (ryc. na s. 36).

Trzyletnie gimnazjum kształci według tradycyjnego podziału na przedmioty, które odpowiadają przedmiotom nauczanym obecnie w liceach ogólnokształcących. Wprowadzone w starszych klasach szkoły podstawowej programy wychowawcze ulegną rozszerzeniu o edukację filozoficzną, ekologiczną oraz obronę cywilną i wystąpią w gimnazjum pod nazwą ścieżek międzyprzedmiotowych. Naukę w gimnazjum kończy kolejny egzamin - sprawdzian preorientujący, którego celem jest określenie stanu wiedzy i umiejętności ucznia, a jego wynik będzie stanowił o dalszej karierze absolwenta.

Fot. Kalbar

Od wyniku tego sprawdzianu będzie bowiem w dużej mierze zależało, do jakiej szkoły zawodowej lub do którego z liceów profilowanych zostanie on przyjęty. Jest to pierwszy, poważny wybór, przed jakim stanie szesnastolatek. Na drugim szczeblu szkolnictwa średniego zreformowany system edukacji proponuje tylko dwa typy szkół: kończące się egzaminem maturalnym trzyletnie liceum profilowane oraz szkołę zawodową, w której po dwuletnim okresie nauki należy zdać egzamin zawodowy. Projekt reformy przewiduje bowiem likwidację techników i liceów zawodowych. Nauka w liceum profilowanym obejmie trzy typy przedmiotów: wspólne dla wszystkich profili zajęcia w zakresie podstawowym, zajęcia zintegrowane oraz przedmioty odpowiadające poszczególnym profilom. Analogicznie jak w przypadku gimnazjum, również w liceum profilowanym występują programy wychowawcze w postaci ścieżek międzyprzedmiotowych. Kończący naukę w liceum egzamin maturalny umożliwia kontynuację nauki na studiach i w szkołach policealnych. Ukończenie liceum lub szkoły zawodowej zamyka okres nauki obowiązkowej - tzw. obowiązku szkolnego.

Szansy na zdobycie wyższego wykształcenia nie stracą również absolwenci szkół zawodowych. Po złożeniu egzaminów zawodowych mogą podjąć naukę w dwuletnim liceum uzupełniającym. Jeśli pomyślnie przejdą przez egzamin maturalny, mogą dołączyć (choć z rocznym opóźnieniem) do absolwentów liceów w szkołach wyższych i policealnych.

Szkolnictwo wyższe zostało zorganizowane dwustopniowo: w przypadku uczelni akademickich pojawiają się trzyletnie studia wyższe pierwszego stopnia zakończone licencjatem oraz dwuletnie, uzupełniające studia magisterskie. Bez zmian pozostały jednolite, pięcioletnie studia magisterskie. W podobny sposób zorganizowano kształcenie w wyższych uczelniach zawodowych; wyróżnia je brak jednolitych, pięcioletnich studiów magisterskich. Ostatnim etapem edukacji będą organizowane przez poszczególne wydziały uczelni studia doktoranckie. Poza szkołami wyższymi absolwenci liceów (zarówno profilowanych, jak i uzupełniających) mogą kontynuować naukę w trzyletnich kolegiach (np. kolegiach językowych) lub w dwuletnich szkołach policealnych, w których naukę kończy egzamin zawodowy.

W nowych typach szkół zajęcia zorganizowane będą w odmienny niż dotychczas sposób. Założeniem reformy jest odejście od przeładowanych programów nauczania, w których poszczególne przedmioty odpowiadają dyscyplinom akademickim, na rzecz takich zajęć, dzięki którym będzie można dostrzec indywidualność dziecka, położyć nacisk na rozwój jego osobowości, predyspozycji i możliwości.

W okresie pierwszych trzech lat nauki w szkole podstawowej uczniowie będą uczęszczali na "zajęcia ogólne", trwające 15 godzin tygodniowo w pierwszej klasie oraz 16 i 17 godzin w drugiej i trzeciej. Celem zajęć ogólnych jest, oprócz opanowania podstawowych umiejętności czytania, pisania i rachowania, rozwijanie umiejętności posługiwania się prostymi narzędziami, kształtowanie nawyków społecznego współżycia i wrażliwości moralnej. Forma organizacji zajęć zależy od nauczyciela. Nie będzie podziału na godziny lekcyjne - nauczyciel samodzielnie decyduje o długości trwania poszczególnych fragmentów zajęć i przerw, dostosowując je do aktywności i możliwości dzieci. Również nauczyciel wybierze sposób, w jaki wysiłek intelektualny uczniów przeplatany będzie aktywnością fizyczną (znaną dawniej pod nazwą "gimnastyki śródlekcyjnej") w wymiarze trzech godzin tygodniowo.

W obecnym systemie obligatoryjne zajęcia podzielone są na przedmioty: język polski, matematykę, środowisko społeczno-przyrodnicze, plastykę, muzykę, technikę i wychowanie fizyczne i trwają o 3 godziny tygodniowo dłużej w pierwszej oraz o 2 godziny w drugiej i trzeciej klasie niż w projekcie nowego programu. W nowej szkole nauczyciel będzie jednakże dysponował trzema godzinami w tygodniu do wykorzystania w wybranej dziedzinie oraz dwiema godzinami zajęć wyrównawczych dla uczniów, którzy mają problemy z realizacją programu nauczania. Osobny przedmiot to religia lub etyka (do wyboru), który będzie nauczany w wymiarze dwóch godzin tygodniowo (obecnie jedna godzina). Nauczyciel będzie mógł prowadzić zajęcia według jednego z programów zaproponowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej lub opracować własny, autorski program nauczania. Program musi być zgodny z centralnie ustalonym tzw. minimum programowym oraz zaaprobowany przez radę pedagogiczną.

Kolejne trzy klasy podstawówki to etap kształcenia blokowego. Projekt reformy przewiduje cztery bloki przedmiotowe: kultura i język polski, matematyka, przyroda, historia i społeczeństwo, obejmujące po sześć godzin tygodniowo, oraz sztuka i technika (dwie godziny), języki obce i wychowanie fizyczne po trzy godziny. Nauka religii lub etyki będzie się odbywała w podobny sposób jak w klasach I-III. W starszych klasach szkoły podstawowej uczniowie mają doskonalić umiejętności nabyte na wcześniejszym etapie nauki, a także rozwijać swoje zainteresowania. Również na tym etapie mają być rozpoznawane ich szczególne uzdolnienia i predyspozycje oraz określone właściwe drogi dalszej edukacji. Kolejnym celem jest osiągnięcie samodzielności, sprawności i skuteczności w rozwiązywaniu problemów, a także przyswojenie postaw prospołecznych i umiejętności świadomego podejmowania decyzji. Naukę w szkole podstawowej kończy sprawdzian kompetencji. Egzamin ten nie ma charakteru selekcyjnego, jego celem jest dostarczenie informacji o poziomie wiedzy i umiejętności absolwenta. Wyniki nie będą decydowały, czy ktoś zdał lub nie zdał, ale będą przedstawiane w formie punktowej (podobny egzamin składali tegoroczni ósmoklasiści - rezultat sprawdzianu kompetencji brany był jednak pod uwagę jako główne kryterium w czasie rekrutacji kandydatów do szkół średnich).

Sposób organizacji zajęć w gimnazjum nie będzie różnić się zbytnio od systemu obecnie spotykanego w starszych klasach szkoły podstawowej i w liceum ogólnokształcącym. Wykładane będą tradycyjne przedmioty - język polski, matematyka, historia, fizyka z astronomią czy chemia. Nowością jest wprowadzenie zajęć z informatyki w wymiarze dwóch godzin tygodniowo. Informatyka jest dziś obecna również w większości szkół (szczególnie średnich ogólnokształcących), jednakże prowadzenie tego typu zajęć uzależnione jest od możliwości poszczególnych szkół - nie wszystkie z nich posiadają odpowiednie pracownie wyposażone w komputery oraz nauczycieli wykwalifikowanych w tym kierunku. Lekcje muzyki, plastyki, techniki oraz informatyki organizowane będą w grupach o różnym poziomie zaawansowania. Uczniowie będą mogli wybierać poszczególne grupy zależnie od swoich możliwości i zainteresowań. Zajęcia z poszczególnych przedmiotów mają być przeplatane treściamiwychowawczymi, których zakres został rozszerzony w porównaniu do szkoły podstawowej o tematy z dziedziny edukacji ekologicznej, filozoficznej oraz obrony cywilnej. Na tym poziomie edukacji przedmioty te zostały nazwane ścieżkami międzyprzedmiotowymi.

Kolejnym egzaminem będzie, organizowany na zakończenie nauki w gimnazjum, sprawdzian preorientujący. Jego celem ma być ustalenie poziomu wiedzy i umiejętności uczniów, a także ich predyspozycji. Również w tym przypadku wynik podawany będzie w formie punktowej, bez określania, czy ktoś zdał lub nie zdał. Od liczby osiągniętych punktów zależeć będzie możliwość podjęcia nauki - bez egzaminu wstępnego - w szkołach licealnych lub zawodowych.

Nauczanie w trzyletnim liceum profilowanym będzie odbywać się według rozszerzonych programów z niektórych przedmiotów. Jest to przeformułowanie obecnego podziału na klasy o różnych profilach, np. klasy matematyczno-fizyczne czy biologiczno-chemiczne. Uczniowie będą uczęszczać na trzy rodzaje zajęć. Po pierwsze: zajęcia właściwe dla danego profilu - będą to lekcje zorganizowane na wyższym poziomie zaawansowania, obowiązkowe dla tych, którzy wybrali dany profil. Po drugie: zajęcia zintegrowane (kultura i sztuka, człowiek i środowisko, człowiek i świat współczesny), uzupełniające programy poszczególnych profili. Uczniowie będą uczęszczać na te lekcje z grupy zajęć zintegrowanych, których nie przerabiali w ramach przedmiotów właściwych dla wybranego przez siebie profilu. Po trzecie: wszyscy będą uczęszczać na zajęcia wspólne w zakresie podstawowym - język polski, matematykę, języki obce, wychowanie fizyczne, obronę cywilną oraz religię lub etykę (łącznie zajęcia wspólne zajmą około 16-18 godzin tygodniowo). W porównaniu do gimnazjumrozszerzona zostanie liczba ścieżek międzyprzedmioto-wych. Dodatkowe treści wychowawcze oscylują wokół za-gadnień związanych z edukacją medialną, czytelniczą i informacyjną oraz edukacją ogólnotechniczną. Naukę w liceum kończy kolejny egzamin państwowy - matura.

Schemat ustroju szkolnego

Wg: Reforma systemu edukacji. Koncepcja wstępna. MEN, Warszawa, styczeń 1998; Projekt reformy systemu edukacji. WSiP, Warszawa 1998

Projekt reformy przewiduje wprowadzenie nowego systemu oceniania postępów w nauce, jakie osiągają uczniowie na poszczególnych etapach kształcenia. Egzaminy będą przygotowywane i przeprowadzane przez Centralną Komisję Egzaminacyjną i Regionalne Komisje Egzaminacyjne - instytucje niezależne zarówno od szkoły, jak i kuratoriów oświaty.

Projekt nowego systemu oceniania - poprzez system egzaminów państwowych - stwarza możliwość rzetelnej oceny wiedzy i umiejętności ucznia. Zwrócenie uwagi na umiejętności będące istotnym elementem podlegającym ocenie w trakcie egzaminów ukazuje, że autorzy projektu kładą duży nacisk na dostosowanie programów szkolnych do wymagań, jakie przed przyszłymi absolwentami stawia zmieniająca się rzeczywistość. Stworzenie ujednoliconych kryteriów oceny umożliwi kuratoriom oświaty lub innym instytucjom skuteczny nadzór, zarówno w zakresie monitorowania przebiegu procesów dydaktycznych, jak i ewentualnych korekt organizacyjnych, programowych i metodycznych.

System oceniania i kontrolowania składa się z trzech poziomów i obejmuje wszystkich uczniów kończących dane typy szkół. Na poziomie szkoły podstawowej wprowadzony zostanie sprawdzian kompetencji ucznia po zakończeniu nauki w tej szkole. Nie będzie on miał charakteru selekcyjnego (ponieważ kształcenie w gimnazjach będzie obowiązkowe i wszyscy absolwenci szkół podstawowych znajdą w nich dla siebie miejsce), lecz dostarczy uczniom i ich rodzicom, a także szkołom - podstawowej i gimnazjum - informacji o poziomie osiągnięć absolwenta 6-klasowej szkoły podstawowej. Punktowa forma prezentacji wyników pozwoli na dokładne przedstawienie różnic między lepszymi i gorszymi uczniami oraz na porównanie wyników sprawdzianu z ocenami wystawianymi przez nauczycieli w czasie nauki w szkole podstawowej.

Sprawdzian preorientujący - odpowiednik przedwojennej "małej matury" - przeprowadzany będzie na zakończenie nauki w gimnazjum. Podane w postaci punktów wyniki zadecydują o możliwościach dalszego kształcenia absolwentów. Liczba punktów, jaką uzyskają oni w czasie sprawdzianu preorientującego, ma decydować o przyjęciu do danej szkoły średniej, co oznacza, iż licea profilowane i szkoły zawodowe będą określały minimalną liczbę punktów, jaką musi uzyskać kandydat, aby zostać przyjętym. Równocześnie gimnazjum uzyska możliwość nie tylko mierzenia poziomu osiągnięć absolwentów, lecz także badania, poprzez porównanie ich z wynikami, gdy rozpoczynali naukę, przyrostu wiedzy i umiejętności w trakcie nauki.

W obecnym systemie oświaty zasady oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów oraz przeprowadzania egzaminów ustala, w drodze rozporządzenia, minister edukacji narodowej. W szkole za zgodność sposobu oceniania ucznia z tymi zasadami odpowiada dyrektor. Oceny dokonują nauczyciele na podstawie wypowiedzi ustnych, prac pisemnych (od krótkich sprawdzianów wiadomości do prac przekrojowych, wymagających umiejętności operowania nabytą wiedzą i wysnuwania wniosków) oraz przeprowadzania przez uczniów eksperymentów (dotyczy to niewielu przedmiotów).

Ze względu na małą liczbę godzin poszczególnych przedmiotów i dużą liczebność klas (szczególnie w szkołach średnich) przeważają dziś sprawdziany pisemne. Częściej też sprawdzane są informacje zapamiętywane przez ucznia niż testowana jest umiejętność posługiwania się nimi oraz rozwiązywania problemów. Dyrektor szkoły dba o to, by oceny były wystawiane regularnie i by skala ocen nie była "spłaszczona". W wypadku gdy samoocena ucznia różni się od oceny nauczyciela, może być przeprowadzony (na wniosek ucznia) egzamin sprawdzający. Ze względu na brak jednolitych kryteriów stopnie są wystawiane subiektywnie i nie dają porównania poziomu wiedzy uczniów z różnych szkół, a nawet poszczególnych klas tej samej szkoły. Porównawcze oceny umożliwiają jedynie, rzadko przeprowadzane, sprawdziany kuratoryjne z precyzyjnie określoną punktacją i skalą ocen.

W ostatnich latach zaczęto dążyć do takiego sposobu przeprowadzania egzaminów maturalnych, by ich wyniki świadczyły o rzeczywistym poziomie uczniów, bez względu na szkołę, w której się odbywały. Na razie jednak rolę miarodajnego sprawdzianu pełnią egzaminy wstępne do szkół średnich i wyższych, ponieważ w obecnym systemie oceniania brakuje standardowych narzędzi, które pozwoliłyby na rzetelną i porównywalną w skali kraju (wśród określonych typów szkół) ocenę wyników osiąganych przez uczniów, a co za tym idzie, ocenę efektywności działań dydaktycznych tak poszczególnych nauczycieli, jak i szkół. Zestawienia prezentujące liczbę lub procent absolwentów danej szkoły podstawowej, którzy pomyślnie przeszli procedury kwalifikacyjne w określonych (preferowanych) szkołach średnich, świadczą o rzeczywistej efektywności działań dydaktycznych podejmowanych w danej szkole. Sytuacja wygląda analogicznie w przypadku absolwentów szkół średnich starających się o przyjęcie do szkół wyższych. Tego typu system pozwala na stworzenie rankingu szkół (danego typu) w skali określonego miasta lub województwa. Jest to system uproszczony, nie odwzorowujący warunków, w jakich działają poszczególne szkoły (np. różnice pomiędzy wielkimi miastami a regionami wiejskimi). Jednakże stanowi on podstawowe kryterium brane pod uwagę przez uczniów i rodziców przy wyborze szkoły.

Dlatego warto podkreślić dwie istotne cechy projektu nowego systemu egzaminów państwowych. Po pierwsze: wszystkie sprawdziany (kompetencji, preorientujący, maturalny i być może również egzamin zawodowy) będą standardowo przygotowywane, przeprowadzane i oceniane przez niezależne od lokalnych środowisk oświatowych komisje egzaminacyjne - pozwoli to na dokonanie rzetelnej oceny uczniów, porównywalnej w skali kraju, oraz uniknięcie corocznych podejrzeń o "przecieki" tematów i zadań egzaminacyjnych, które niejednokrotnie doprowadzały do unieważnienia i powtórnego przeprowadzania matur w niektórych szkołach. Po drugie: podanie wyników sprawdzianów do wiadomości szkół pozwoli na dokonywanie zarówno ocen efektów pracy dydaktycznej poszczególnych nauczycieli przez dyrektorów szkół, jak i na kontrolę działalności samych szkół dokonywaną przez władze oświatowe. Znając wynik np. sprawdzianu kompetencji, z jakim dany uczeń został przyjęty do gimnazjum oraz wyniki egzaminu preorientującego, szkoła jest w stanie ustalić "wartość dodaną" kształcenia, jaką uzyskał ten uczeń w czasie trzech lat nauki. Dodatkową zaletą jest standaryzowana forma prezentacji wyników egzaminów, która pozwoli na dokonanie uporządkowania danych statystycznych, co ułatwi klarowną i zrozumiałą dla wszystkich zainteresowanych ocenę zarówno uczniów i nauczycieli, jak i szkół.

Fot. Marzena Hmielewicz/Agencja Gazeta

Projekt reformy nie przynosi drastycznych zmian w systemie zarządzania oświatą - jest to raczej kontynuacja zapoczątkowanego jeszcze w 1990 roku nurtu przemian zmierzających do powiązania szkolnictwa podstawowego i średniego z organami samorządu terytorialnego. W tym miejscu reforma oświaty związana jest bezpośrednio z innym wielkim projektem rządowym - reformą administracyjną kraju. Nowy system zarządzania przewiduje pozostanie szkół podstawowych i nowo powstających gimnazjów pod zarządem gmin i przejście liceów profilowanych, szkół zawodowych oraz placówek szkolno-wychowawczych (np. szkół specjalnych, domów dziecka), które obecnie są prowadzone przez kuratorów oświaty, pod zarząd powiatów. Oznacza to, iż jednostki samorządowe staną się organami prowadzącymi szkoły i placówki oświatowe (obecnie przedszkola i szkoły podstawowe pozostają pod zarządem gmin). Będą więc odpowiedzialne za ich funkcjonowanie od strony organizacyjnej i finansowej, będą również, na wniosek odpowiednich komisji, powoływały i odwoływały dyrektorów szkół. Kwestie dotyczące prawnych i merytorycznych aspektów funkcjonowania szkół pozostaną w gestii administracji państwowej, rządowej i wojewódzkiej. Nadzór pedagogiczny nadal będą sprawowały kuratoria oświaty, egzaminy będą przeprowadzane przez Centralną Komisję Egzaminacyjną i Regionalne Komisje Egzaminacyjne. Kwestie dotyczące programów nauczania i określania minimum programowego - zawierającego wykaz treści, które muszą znaleźć się w każdym programie nauczania z danego przedmiotu dla danej klasy, niezależnie od tego, czy jest to program ministerialny, czy też jest to indywidualnie przez nauczyciela zaprojektowany program autorski - pozostaną w gestii Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Mgr DOMINIK MYTKOWSKI jest absolwentem Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.