Twoja wyszukiwarka

MICHAŁ RÓŻYCZKA
ZAOBRĄCZKOWANA GALAKTYKA
Wiedza i Życie nr 10/1998
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 10/1998

Fot. Space Telescope Science Institute

W odległości około 40 mln lat świetlnych, w tle gwiazdozbioru Warkocza Bereniki, znajduje się galaktyka o numerze katalogowym NGC 4314. Jest to obiekt o znacznych rozmiarach i masie porównywalnej z masą naszej Galaktyki. Należy do klasy galaktyk z poprzeczką, które stanowią dość liczną grupę w rodzinie galaktyk spiralnych. Ramiona spiralne NGC 4314 są jednak rozwinięte na tyle słabo, że w rzucie na sklepienie nieba wyglądają jak lekko spłaszczona elipsa i wraz z wyraźnie zarysowaną poprzeczką upodabniają galaktykę do greckiej litery u.

Zarówno ramiona, jak i poprzeczka deformują pole grawitacyjne galaktyki, zmuszając znajdującą się w niej materię międzygwiazdową do gwałtownych ruchów. Materia, która dostała się w obręb ramienia spiralnego, zagęszcza się raptownie, zapada pod wpływem własnych sił grawitacyjnych i przekształca w gwiazdy. Materia, która dostała się w obręb poprzeczki, zostaje nie tylko zagęszczona, lecz także zepchnięta ze swej orbity w stronę środka galaktyki. Jej dalsze losy są świetnie zilustrowane na wykonanym przez Kosmiczny Teleskop Hubble'a i udostępnionym w czerwcu br. zdjęciu centralnych części NGC 4314.

Poprzeczka, czy raczej wywołane przez nią zaburzenie pola grawitacyjnego, działa na materię międzygwiazdową niczym odkurzacz umieszczony w środku galaktyki. Wsysana przezeń mieszanina gazu i pyłu międzygwiazdowego zagęszcza się tak silnie, że zaczyna się zapadać pod wpływem własnej grawitacji i - tak jak w ramionach spiralnych - przekształca się w gwiazdy.

Zdjęcie przedstawia środkową część długiej na prawie 20 tys. lat świetlnych poprzeczki, w której znajduje się wspaniały pierścień młodych gromad gwiazdowych. Wiek gromad nie przekracza kilkunastu milionów lat. Gwiazdy znajdujące się na zewnątrz pierścienia są znacznie starsze, choć ciągle jeszcze zaliczają się do astronomicznej młodzieży. Powstały nie dawniej niż 200 mln lat temu. Prawdopodobnie właśnie wtedy w centrum NGC 4314 rozbłysła gwiazdowa obrączka, dając rzadko spotykany przykład samoorganizacji chaotycznych na ogół procesów gwiazdotwórczych.