Twoja wyszukiwarka

ANNA OSMÓLSKA-MĘTRAK
ALMA MATER STUDIORUM
Wiedza i Życie nr 5/1999
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 5/1999

Włochy są kolebką najstarszej instytucji, którą obdarzono mianem "universitas". Model, wypracowany w XI wieku w Bolonii, stał się wzorcem dla powstających w Europie ośrodków uniwersyteckich. Bolonia położona jest w północnej części Półwyspu Apenińskiego na przecięciu szlaków łączących Rzym i Florencję z Mediolanem i Wenecją. Jej korzenie sięgają VI wieku p.n.e., kiedy pod nazwą Felsina stanowiła jeden z najważniejszych ośrodków etruskich. W późniejszych wiekach Rzymianie przemianowali miasto na Bononię, która w okresie największego rozwoju liczyła 20 tys. mieszkańców. Schyłek cesarstwa rzymskiego doprowadził do jej stopniowego upadku. Dopiero w V wieku n.e. miasto zaczęło się odradzać, aby w XI wieku wejść w nową fazę rozkwitu, stając się jedną z europejskich potęg gospodarczych, a także jednym z dziesięciu najliczniej zaludnionych ośrodków  w Europie, porównywalnym z Paryżem. W następnych wiekach Bolonia przechodziła zmienne koleje losu. Dzisiaj jest bogatym i ważnym ośrodkiem przemysłowym i handlowym, liczącym 500 tys. mieszkańców.

Wejście do jednego z budynków administracyjnych przy via Zamboni wieńczy charakterystyczny renesansowy podcień

Za datę wyznaczającą w Bolonii początek nauczania wolnego i niezależnego od szkół kościelnych przyjmuje się rok 1088. Pierwszą postacią, o której mówi tradycja, jest Pepone, legis doctor. Zebrał on i skomentował rzymskie teksty prawne z epoki cesarza Justyniana; poza tym wiadomo o nim niewiele. Za prawdziwego założyciela Studio Bolognese zwykło się uznawać Irneriusa (ok. 1050-ok. 1130), autora studium o prawie rzymskim. Pamiętać należy, że wiek XI i XII to czas walki papiestwa z cesarstwem o inwestyturę, przywilej nadawania stanowisk kościelnych. Były to czasy niezwykle ważne dla rozwoju polityki europejskiej oraz określenia stosunków między państwem a Kościołem, stąd podstawowa rola studiów nad prawem. Powstało wówczas m.in. pierwsze kompendium prawa kanonicznego: Decretum Gratiani. W 1158 roku Fryderyk I Barbarossa ustanowił zasady funkcjonowania uniwersytetu, który na mocy prawa stał się miejscem, gdzie działalność naukowa nie podlega władzy państwowej ani kościelnej.

W XIV wieku, kiedy prawo przestało być główną dziedziną nauczania, zaczęły powstawać szkoły "artystów". Termin ars pojmowany był w sensie klasycznym i oznaczał nauki wyzwolone, a zatem w szkołach tych znaleźli się uczeni zajmujący się medycyną, filozofią, arytmetyką, astronomią, logiką, retoryką i gramatyką. W 1316 roku Artyści uniezależnili się od Jurystów i ustanowili nowy uniwersytet - sztuk wyzwolonych - z własnym rektorem. W 1364 roku na Uniwersytecie Bolońskim rozpoczęto wykładanie teologii. Nauczanie medycyny wprowadzone zostało do programu bullą papieską już w 1219 roku, wkrótce dołączono też nauki ścisłe, początkowo matematykę i astronomię. W późniejszych wiekach wkład uczonych z Bolonii w rozwój tych dziedzin będzie nie do przecenienia.

Humanistyka zaczęła rozwijać się bujnie na bolońskiej uczelni w XIV wieku. Studiowali tam najwybitniejsi przedstawiciele włoskiej literatury: Dante Alighieri, autor Boskiej komedii, oraz poeci Francesco Petrarca, Guido Guinizelli i wielu innych. W XV wieku rozwinęły się w całych Włoszech nowe dziedziny filologiczne. W Bolonii wprowadzono nauczanie greki i hebrajskiego, zaś w następnym wieku miasto stało się ośrodkiem nowych studiów nad Arystotelesem.

Równolegle z naukami humanistycznymi w XIV wieku nastąpił rozkwit medycyny. Włoski medyk Mondino dei Liucci prowadził pierwsze praktyczne pokazy anatomii. Choć początkowo studia medyczne łączyły się nierozerwalnie z magią i astrologią, już w okresie renesansu rozpoczęły się badania eksperymentalne. W XVI wieku pojawili się prekursorzy chirurgii plastycznej, zaś w XVII wieku do badań anatomicznych wprowadzono mikroskop. Osiągnięcia uczonych z Bolonii były tak wielkie, że mówiło się o bolońskiej szkole medycyny. Na przełomie XVII i XVII i wieku Anton Maria Valsava studiował anatomię oka, ucha, aorty i okrężnicy, a także zaproponował humanitarne traktowanie chorych umysłowo.

Siedziba Instytutu Chemicznego Giacomo Camician z XIX wieku - okresu bujnego rozwoju nauk biologiczno-chemicznych w Bolonii

Matematyka wiele zawdzięcza Luce Pacioli, teoretykowi Boskiej Proporcji postulującemu sprowadzenie doskonałości estetycznej struktur architektonicznych i ciała ludzkiego do zasad geometrycznych, który w XVI wieku był w Bolonii wykładowcą matematyki. Proponował on zastosowanie matematyki w ekonomii (podwójne księgowanie), dając początek późniejszemu bujnemu rozwojowi nauk ekonomicznych. Z tamtego też okresu pochodzą wzory równań trzeciego i czwartego stopnia. Poważne osiągnięcia uczonych z Bolonii, szczególnie w dziedzinie geometrii, przypadły na wiek XIX. Na przełomie XIX i XX wieku na Uniwersytecie Bolońskim rozwinęły się m.in. takie dyscypliny, jak teoria monetarna, dynamika ekonomiczna, badania nad inflacją, statystyka oraz finanse publiczne.

W XVII i wieku studia prawnicze i humanistyczne straciły dawną rangę i poziom, coraz prężniej natomiast zaczęły rozwijać się nauki ścisłe. Uniwersytet przyczynił się do rozwoju naukowego i technologicznego, będącego wynikiem powszechnej rewolucji przemysłowej. Najwybitniejszą postacią bolońskiej uczelni był w tamtym okresie Luigi Galvani, jeden z pionierów elektrotechniki. W XIX wieku dynamicznie rozwijały się nauki medyczno-chirurgiczne, fizjologia, badania nad elektrycznością, mechanika i hydraulika. Inżynierii nauczano na kursach praktycznych począwszy od 1863 roku, zaś w 1878 roku powołano wydział uniwersytecki dla studiów nad tą dziedziną.

Bez wahania można stwierdzić, że Uniwersytet Boloński był pierwszy pod każdym niemal względem, również w kwestii równouprawnienia kobiet. Mogły one nauczać już w końcu XII wieku - wykładały wówczas prawo, a w późniejszych wiekach również łacinę, grekę. Pierwszą wykładowczynią miała być niejaka Bettisia Gozzadini, która uczyła w Bolonii na przełomie XII i XIII wieku. Wiele przedstawicielek płci pięknej przekazywało wiedzę w okresie oświecenia; na przykład w 1733 roku Laura Bassi objęła katedrę filozofii, zaś w 1776 roku - fizyki eksperymentalnej; zajmowała się ponadto logiką, metafizyką, chemią, hydrauliką, matematyką, mechaniką, algebrą, geometrią, językamiklasycznym i i nowożytnymi. Inna uczona, Maria Gaetana Agnesi, objęła w 1750 roku katedrę matematyki i geometrii analitycznej, a Clotilde Tamboni w 1791 roku - katedrę greki.

Il Palazzo dell' Archigimnasio, pierwsza scentralizowana siedziba Studio Bolognese (XVI w.). Budynek zaprejektowany przez Antonia Marandiego powstał z woli papieża Piusa IV

Sława i prestiż bolońskiej uczelni były tak wielkie, że przyciągała ona najwybitniejsze postaci zarówno z innych miast włoskich, jak i z najodleglejszych zakątków najpierw Europy, a potem całego świata. Prawo kanoniczne studiowali tu m.in. Pico della Mirandola i Leon Battista Alberti, aż z Oksfordu przybył studiować prawo Thomas Becket. Przez rok gościł w Bolonii prawie czterdziestoletni Erazm z Rotterdamu, trzy lata zaś spędził tam Mikołaj Kopernik. Studiował prawo papieskie, ale jednocześnie rozpoczynał własne obserwacje astronomiczne i w monumentalnym dziele De revolutionibus orbium coelestium wspomina obserwację poczynioną w Bolonii w nocy 9 marca 1497 roku. Krócej lub dłużej przebywały w tym mieście również tak wybitne postaci, jak Paracelsus, niemiecki lekarz, przyrodoznawca i filozof, Albrecht Dürer, niemiecki malarz i grafik, arcybiskup Mediolanu święty Karol Boromeusz, Torquato Tasso, poeta włoski, autor Jerozolimy Wyzwolonej, czy włoski komediopisarz Carlo Goldoni.

Będąc instytucją samodzielną, Uniwersytet wypracował również własne formy finansowania. Początkowo studenci sami płacili swoim nauczycielom za naukę, potem włączyła się do tego także gmina, która około połowy XIV wieku zaczęła opłacać najsławniejszych profesorów. Wykładowcy skupiali się w dwóch kolegiach: prawa cywilnego i kanonicznego. Już pod koniec XIII wieku zaczęto rozróżniać profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych, tę ostatnią funkcję powierzano najczęściej studentom, którzy zdali wymaganą liczbę egzaminów i zdobyli pewne doświadczenie.

W XIII i XIV wieku w Bolonii studiowało średnio ponad dwa tysiące osób rocznie, którym trzeba było zapewnić godziwe warunki życia. Dzięki funduszom bogatych rodzin oraz duchownych powstały pierwsze kolegia uniwersyteckie. W XIII wieku na przykład powołane zostało Kolegium Awiniońskie dla ośmiu studentów, którzy przybyli na studia do Bolonii z diecezji w Awinionie. Wiele z tych kolegiów działa po dziś dzień (na przykład Collegio di Spagna, Collegio Poeti), dołączyły do nich liczne uniwersytety amerykańskie, któreu stanowiły tam swoje europejskie siedziby, np. Johns Hopkins University, Indiana University i inne.

W ciągu stuleci organizacja Uniwersytetu podlegała istotnym zmianom: aż do XVI wieku był on zarządzany przez samorząd studentów, którzy spośród siebie wybierali rektora uczelni oraz określali program studiów. Od XII wieku zaczęli w Bolonii pojawiać się również studenci z Polski, z których aż 12 piastowało stanowisko rektora. Odkąd jednak wykładowcy byli opłaca niz kasy gminy, Uniwersytet zaczął przekształcać się w organizacją państwową, a kontrolę nad nim sprawował legat papieski. Uczelnią kierowali wówczas wspólnie studenci i wykładowcy. Dopiero w okresie napoleońskim przywrócono urząd rektora, tym razem był nim jednak profesor. Był to czas wielkiej reformy, kiedy dawne Studio przekształcone zostało w Uniwersytet Narodowy, który od 1803 roku ma swoją siedzibę w szesnastowiecznym Palazzo Poggi.

Via Zamboni to samo centrum dzielnicy uniwersyteckiej. Przy tej ulicy mieszczą się m.in. rektorat, biblioteka uniwersytecka oraz siedziby wielu wydziałów

Przedstawione w największym skrócie dzieje Uniwersytetu Bolońskiego świadczą o tym, że nie przypadkiem Bolonia szczyci się dumnym przydomkiem "la Dotta" (Uczona). Największą ambicją wykładowców i studentów współczesnej uczelni jest dotrzymanie kroku tej wielkiej tradycji.

Dzisiejszy Uniwersytet Boloński to jedna z najpotężniejszych uczelni nie tylko włoskich, ale i europejskich. Poza główną siedzibą w stolicy regionu Romagna posiada również filie w czterech mniejszych ośrodkach: Forlí, Cesenie, Rimini i w Rawennie. W Bolonii dzielnica uniwersytecka skupiona jest w historycznym centrum miasta, w okolicach via Zamboni, Largo Trombetti i via S. Giacomo. Jednak rozmiary współczesnego Uniwersytetu spowodowały, że różne uczelniane budynki rozrzucone są po całym mieście. Przypomina to sytuację ze średniowiecza - warto bowiem przypomnieć, że pierwsza skupiona w jednym miejscu siedziba historycznego Studio Bologne sepowstała w Palazzo dell'Archiginnasio, wzniesionym z woli papieża Piusa IV dopiero w 1561 roku.

Na czele Uniwersytetu Bolońskiego stoi rektor. Funkcję tę, począwszy od roku akademickiego 1985/1986, pełni profesor Fabio Roversi-Monaco. Jest on absolwentem tej uczelni, wybitnym uczonym specjalizującym się w prawie administracyjnym, doktorem honoris causa wielu światowych uniwersytetów. Oprócz rektora, uczelnią zarządzają też Komitet Doradczy, Senat Akademicki, Rada Administracyjna oraz Rada Studencka.

Uczelnia prowadzi pracę dydaktyczną i naukową. Na blisko 20 wydziałach (Facolta) można odbyć pełne studia magisterskie (corso di laurea) bądź uzyskać dyplom (corso di diploma), rezygnując z pisania pracy magisterskiej. Prowadzone są też kursy doskonalenia oraz szkoły specjalistyczne, w których można uzupełnić wykształcenie po zakończeniu cyklu podstawowego. Z kolei badania naukowe prowadzi się na blisko sześćdziesięciu wydziałach (Dipartimenti), w kilkunastu międzywydziałowych ośrodkach badawczych oraz mniejszych instytutach.

Założone w 1860 roku Muzeum Mineralogii stanowi część pokaźnego zespołu muzealnego, który poza rolą typowo wystawienniczą spełnia również zadania dydaktyczne

Każdy z wydziałów cieszy się dużą autonomią, posiada własną organizację studiów oraz regulamin. Na większości kierunków studia magisterskie trwają cztery lata, na niektórych pięć, a Wydział Medyczno-Chirurgiczny przewiduje sześcioletni cykl nauki. Jednak z reguły studenci przedłużają ten okres. Na większości kierunków nie obowiązuje limit miejsc, a co za tym idzie, nie przeprowadza się egzaminów wstępnych. Kandydat ubiegający się na przykład o przyjęcie na pierwszy rok studiów na Wydziale Prawa powinien przedstawić oryginał świadectwa dojrzałości oraz pokryć pierwszą ratę opłat uniwersyteckich. Na tej podstawie zostaje immatrykulowany. W bieżącym roku akademickim wspomniany student pierwszego roku prawa musi obowiązkowo uczęszczać na wykłady z następujących dziedzin: prawo konstytucyjne, ekonomia polityczna, filozofia prawa, instytucje prawa prywatnego oraz instytucje prawa rzymskiego, ponadto może wprowadzić do własnego planu studiów dwa przedmioty dodatkowe: socjologię prawa i historię prawa rzymskiego. Każdemu studentowi przydzielony zostaje tutor - pracownik dydaktyczny, który sprawuje opiekę i nadzór nad przebiegiem nauki podopiecznego. Tok dalszych studiów opiera się na szczegółowym i precyzyjnym regulaminie, w którym określone są warunki zaliczania poszczególnych etapów studiów, kolejność zdawania niektórych egzaminów i tak dalej.

Na Wydziale Humanistyczno-Filozoficznym można wybrać jeden z pięciu głównych kierunków: studia literackie (filologia klasyczna lub nowożytna, historia literatury), studia filozoficzne, studia historyczne, studia obejmujące dziedziny związane ze sztuką (historia sztuki, muzykologia, teatrologia, filmoznawstwo), studia obejmujące naukę o komunikowaniu. Szczególnie dużym prestiżem cieszy się Instytut Nauk o Komunikowaniu (Istituto di Scienze della Comunicazione) oraz DAMS - Departament Muzyki i Widowisk (Dipartimento di Musica e Spettacolo).

Uniwersytet Boloński może się poszczycić wieloma wybitnymi wykładowcami, nazwiska niektórych z nich mogą wręcz działać jak magnes. Bez wątpienia dotyczy to Umberta Eco, najsłynniejszego chyba z bolońskich profesorów, w latach 1985--1998 laureata 24 doktoratów honoris causa, w tym warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, a ostatnio Uniwersytetu im. Łomonosowa w Moskwie. Wybitny semiolog i mediewista, który światowy rozgłos zyskał głównie jako autor bestsellerowych powieści Imię róży, Wahadło Foucaulta oraz Wyspa dnia poprzedniego, od lat wykłada w Instytucie Nauk o Komunikowaniu. W bieżącym roku akademickim prowadzi wykłady dotyczące organizacji przedsiębiorstw wydawniczych oraz semiotyki tekstu.

Na kierunkach: nauki o komunikowaniu na Wydziale Humanistycznym, medycyna i chirurgia, ortodoncja i protetyka, weterynaria, psychologia, biotechnologia oraz nauczanie początkowe obowiązuje limit miejsc (tak zwane numero chiuso). Ograniczona liczba miejsc i konieczność przystąpienia do egzaminu świadczą przede wszystkim o wielkim powodzeniu, jakim cieszą się te kierunki, m.in. ze względu na ich wysoki poziom, ale również o sytuacji na włoskim rynku pracy.

Na Uniwersytecie Bolońskim studiuje około 60 tys. osób. Statystyki podają, że na przykład w roku akademickim 1995/1996 immatrykulowanych zostało 16 833 studentów, z czego 95.8% na kierunkach magisterskich. Wiele osób rezygnuje jednak z kontynuowania nauki, mniej więcej jedna piąta na studiach magisterskich i aż jedna trzecia na studiach dyplomowych. Sytuacja na poszczególnych wydziałach jest pod tym względem bardzo różna. Najwięcej, bo aż około 30%, studentów porzuca studia na wydziałach rolniczym i nauk politycznych, natomiast z medycyny i weterynarii odchodzi mniej niż 3% - na dwóch ostatnich kierunkach obowiązuje jednak limit miejsc. Proporcje między liczbą studentów a kadrą naukową na poszczególnych wydziałach nie są równe. Średnio na jednego wykładowcę przypada 40 studentów, jednak na przykład na Wydziale Prawa liczba ta wzrasta do 250, zaś na chemii i medycynie stosunek ten ma się tylko jak jeden dodziesięciu.

Mimo że we Włoszech istnieje kilka większych ośrodków uniwersyteckich, ranga Bolonii pozostaje niezachwiana, nie tylko ze względu na chlubne tradycje, ale również z uwagi na niekwestionowane osiągnięcia naukowo-badawcze bolońskich uczonych. Udało się tam połączyć w harmonijną całość historyczny charakter miejsca z dynamicznym rozwojem, podyktowanym wymaganiami i wyzwaniami współczesności.

Zdjęcia autorki

ANNA OSMÓLSKA-MĘTRAK jest italianistką, pracownikiem naukowo-dydaktycznym w Katedrze Italianistyki Uniwersytetu Warszawskiego, tłumaczką literatury włoskiej.