Twoja wyszukiwarka

MAREK ZAWILSKI
OBSERWUJEMY ZAĆMIENIE
Wiedza i Życie nr 8/1999
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 8/1999

W ŚRODĘ, 11 SIERPNIA BR., CZEKA NAS EFEKTOWNY SPEKTAKL NA NIEBIE. W NASZYM KRAJU NIE DOJDZIE WPRAWDZIE DO ZAĆMIENIA CAŁKOWITEGO, ALE STOPIEŃ ZAKRYCIA TARCZY SŁONECZNEJ BĘDZIE NAJWIĘKSZY OD 38LAT.

Rano nic nie będzie wskazywać, że na niebie może się zdarzyć coś niezwykłego. Wschód Słońca nie będzie się niczym różnił od co-dziennego. Księżyc tuż przed nowiem nie będzie już dostrzegalny. Jednak około godz. 11:30 zacznie się słoneczny spektakl. Mniej więcej tam, gdzie na cyferblacie zegara jest cyfra 2, na tarczy Słońca pojawi się mała szczerba (w tym czasie Słońce będzie już wysoko nad południowo-wschodnim horyzontem).

Fot. Janusz Ślusarczyk

Z upływem czasu szczerba będzie się powiększać i Słońce powoli przybierze kształt sierpa. Chwila, na którą będą czekać wszyscy oglądający to piękne zjawisko, czyli kulminacja zaćmienia, nastąpi przed godz. 13:00. Słońce znajdzie się wtedy niemal w swym najwyższym położeniu nad horyzontem. W tym momencie, w zależności od miejsca obserwacji, faza zaćmienia wyniesie od 79% do 94% (co oznacza, że Księżyc zakryje od 79% do 94% średnicy tarczy Słońca). Słońce będzie wyglądać wyraźnie inaczej w Polsce północnej i południowej (ryc. 1).

Najgłębsze zaćmienie będzie można zaobserwować w Tatrach Zachodnich; niemal takie samo na Przełęczy Międzyleskiej i w okolicach Wielkiej Raczy w Beskidzie Żywieckim (ramka: Statystyka zaćmienia 11 sierpnia 1999 roku w Polsce na s. 16). W Polsce południowej można będzie wtedy nawet próbować odnaleźć na niebie Wenus, która znajdzie się w odległości kątowej 15° w lewo w dół od Słońca. Później, z upływem czasu, Słońce zacznie się wypełniać i tuż po godz. 14:00 ostatni ślad Księżyca zniknie
z tarczy Słońca przy jej lewym brzegu (ryc. 2).

Ryc. 2. Widok zaćmienia Słońca nad horyzontem w Polsce centralnej. Fazy zaćmienia zaznaczono co 10 min, począwszy od godz. 11:00 (tarcza Słońca została powiększona)

Dokładne dane liczbowe dotyczące przebiegu zaćmienia w wybranych miastach Polski przedstawia tabela poniżej. Przebieg zaćmienia w dowolnym miejscu w Polsce można w przybliżeniu określić za pomocą ryc. 3a i 3b.

JAK OBSERWOWAĆ?

Mimo że zaćmienie osiągnie bardzo dużą fazę, blask Słońca pozostanie na tyle silny, że oglądanie zjawiska okiem nieuzbrojonym będzie niebezpieczne!

Ryc. 1. Widok zaćmionego Słońca w momencie kulminacji zaćmienia w trzech miastach w Polsce. Różnice fazy są wyraźnie zauważalne

W momencie maksimum nawet w Polsce południowej do naszych oczu będzie jeszcze docierać 6% światła Słońca. Przed obserwacją zaćmienia zalecamy zaopatrzyć się w prosty filtr ściemniający, wykonany ze szkła od maski spawalniczej lub z kilku złożonych kawałków zaczernionej błony fotograficznej. Teleskopy astronomiczne, teleobiektywy i kamery wideo, zarówno przy obserwacjach wizualnych, jak i przy wykonywaniu zdjęć i nagrań, powinny być wyposażone w ściemniające filtry słoneczne.

Ryc. 3a. Przebieg zaćmienia na terenie Polski. Linie jednakowego czasu początku zaćmienia (ciągłe) i końca zaćmienia(przerywane)

Jedynie przy znacznym zachmurzeniu Słońce można obserwować bez filtrów. Używając przyrządów o dużympowiększeniu, narażamy się jednak na niebezpieczeństwo: nieoczekiwanie może otworzyć się "luka w chmurach" i pełne światło Słońca wpadnie do naszego aparatu fotograficznego lub, co gorsza, do oka! W chwili maksymalnej fazy można się podjąć wykonania innych jeszcze wyjątkowo ciekawych zdjęć: odbicia obrazu Słońca w wodzie, szybach, widoku Słońca na tle obiektów ziemskich, sierpowatych plam światła pod koronami drzew.

KIEDY ZNOWU NADARZY SIĘ TAKA OKAZJA?

Duże zaćmienie częściowe powtórzy się już za 4 lata (ramka: poprzednie i następne zaćmienia Słońca w Polsce obok). Jednak większą fazę (ponad 90%) osiągnie zaćmienie tegoroczne.

Ryc. 3b. Przebieg zaćmienia na terenie Polski. Linie jednakowego czasu kulminacji zaćmienia i linie jednakowej fazy maksymalnej zaćmienia (ciągłe)

Na zaćmienie całkowite lub obrączkowe trzeba będzie poczekać w Polsce znacznie dłużej (76 lat!). Niektórzy mieszkańcy Polski pamiętają zapewne dwa poprzednie duże zaćmienia (z 1954 i 1961 roku). Oba były obserwowane, chociaż to pierwsze przy silnie zmiennym zachmurzeniu. Jeszcze wcześniejsze duże zaćmienia zdarzyły się w Polsce dawno, a w niektórych miejscowościach nawet bardzo dawno temu. Zauważmy, że w kilku miastach kolejne zaćmienia całkowite dzieli około 600-800 lat!

Rysunki autora

Dr inż. MAREK ZAWILSKI jest pracownikiem Politechniki Łódzkiej oraz Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Łodzi. Kieruje pracą Sekcji Obserwacji Pozycji i Zakryć Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii.