Twoja wyszukiwarka

JERZY GUBERNATOR
PLUSKWIAKI POD LUPĄ
Wiedza i Życie nr 8/1999
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 8/1999

Wśród pluskwiaków różnoskrzydłych można znaleźć bez liku owadzich "czarnych charakterów". Fascynujące są jednak ich barwy i niezwykłe obyczaje. W Polsce żyje 600 do 800 gatunków tych owadów, a na całym świecie około 50 tys. Ich charakterystyczną cechą jest m.in. to, że nie mają złożonego cyklu rozwojowego typowego np. dla motyli. Ich rozwój określany jest jako prosty niezupełny. Świeżo wylęgłe larwy (nimfy) przypominają swoją budową osobniki dorosłe, co widać wyraźnie na przykładzie naszego pospolitego pluskwiaka - wtyka straszyka (patrz obok), którego larwy mają tylko inne proporcje ciała i brakuje im skrzydeł.

WYSYSAJĄ SOKI Z ROŚLIN...

Większość pluskwiaków różnoskrzydłych odżywia się wysysanymi sokami roślinnymi, co sprawia, iż wśród tej grupy owadów nie brakuje szkodników upraw niszczących plony. Należy do nich np. płaszczyniec burakowy (Piesma quadrata), żyjący na burakach cukrowych, który, żerując na młodych roślinach oraz przenosząc chorobę wirusową zwaną kędzierzawką, może powodować ogromne, dochodzące do 60%, straty w zbiorach.

Larwy pluskwiaków przypominają swoim wyglądem osobniki dojrzałe. Na zdjęciach: larwa (duże zdjęcie) oraz dorosły wtyk straszyk (Coreus marginatus) (powyżej)

Pluskwiaki różnoskrzydłe żerują nie tylko na roślinach, są wśród nich także drapieżniki atakujące inne (nierzadko szkodliwe) owady. Wśród tych drapieżników wsławił się zbrojec dwuplamy (Perillus bioculatus) pochodzący z Ameryki Północnej, który skutecznie atakuje larwy stonki ziemniaczanej. W Europie używano go nawet do zwalczania tego szkodnika. Inne drapieżne pluskwiaki, np. wodne pluskolce (Notonectidae), przyczyniają się czasem do dużych strat w narybku ryb hodowlanych.

...I LUDZKĄ KREW

Niektóre pluskwiaki różnoskrzydłe można określić mianem wampirów wśród owadów, gdyż odżywiają się krwią ssaków, nie gardząc przy tym ludzką. Do najbardziej znanych pasożytów należy pluskwa domowa (Cimex lectularius) występująca na całym świecie. Ten odżywiający się ludzką krwią owad może okazjonalnie żerować również na innych ssakach, a nawet ptakach. Pluskwa domowa bywa nieproszonym gościem w mieszkaniach, kryjąc się w ciągu dnia za meblami, tapetami i obrazami; z upodobaniem gnieździ się również w drewnianych łóżkach i gniazdkach kontaktowych. W literaturze można znaleźć liczne opisy zabezpieczania się przed nimi, np. poprzez spanie w metalowym łóżku, którego nóżki stoją w naczyniach z wodą. Jednakże owady te potrafią z sufitu spaść wprost na śpiącą ofiarę, niwecząc nawet tak sprytną ochronę.

JĘZYK ZAPACHÓW

Pluskwiaki różnoskrzydłe są interesujące nie tylko z uwagi na obyczaje pokarmowe, ale i sposoby obrony. Natura wyposażyła je w gruczoły zapachowe umieszczone na tułowiu i odwłoku, które produkują substancje odstraszające (tzw. repelenty). Jak silne jest ich działanie, można się przekonać, przytykając na chwilę chusteczkę do kolonii naszego naj-pospolitszego pluskwiaka: kowala bezskrzydłego (Pyrrohocoris apterus) (patrz powyżej), a następnie wąchając ją - efekt piorunujący! U pewnych gatunków - np. u wspomnianego już żółwinka - substancje wydzielane przez gruczoły zapachowe ułatwiają odszukiwanie się osobników różnych płci oraz tworzenie skupisk. W tym więc przypadku gruczoły zapachowe wydzielają feromony (atraktanty) służące wzajemnemu wabieniu się osobników.

Kowal bezskrzydły (Pyrrohocoris apterus) jest naszym najpospolitszym pluskwiakiem. Osobniki tego gatunku często tworzą liczne kolonie (po prawej), co zapewnia im skuteczną ochronę przed drapieżnikami. Po ostatniej wylince (zdjęcie środkowe) kowal bezskrzydły jest prawie gotowy do dojrzałego życia, musi tylko trochę poczekać, aż jego pancerzyk ulegnie wzmocnieniu i wybarwieniu. Dojrzały i całkowicie wybarwiony osobnik (po lewej)

Niektóre pluskwiaki przejawiają instynkt macierzyński lub troskę o potomstwo. Zachowania takie obserwujemy na przykład w rodzinie naszych lądowych pluskwiaków tarczówkowatych (Pentatomidae). Osobniki dorosłe opiekują się nowo wyklutymi larwami, które w chwili zagrożenia chowają się pod matkę jak kurczęta pod kwokę.

PLUSKWIAKI NA TALERZU

Warto również wspomnieć, choć może się to nam wydawać wyjątkowo nieapetyczne, iż pluskwiaki w niektórych krajach wykorzystuje się do celów kulinarnych.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu zasięg pochodzącej z południa Europy strojnicy baldaszkówki (Graphosoma lineatum) ograniczał się do kilku miejsc w południowej Polsce. Obecnie jest ona liczna w wielu rejonach naszego kraju

W Meksyku na przykład pluskwiaki żyjące pospolicie na kaktusach spożywa się zawinięte w tortille (cienki placek przypominający naleśnik). Podobno uciskane wydzielają "aromat", wzbogacając smak potrawy. Natomiast jaja wioślaków (Corixidae), zbierane masowo i suszone, stanowią podstawę pewnego rodzaju podpłomyków wypiekanych przez ludność wiejską w tym kraju.

Zdjęcia: autora