Twoja wyszukiwarka

ELŻBIETA DĄBROWSKA
NUNAVUT - NASZA ZIEMIA
Wiedza i Życie nr 12/1999
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 12/1999

W TYM ROKU POWSTAŁO NUNAVUT. JEGO TERYTORIUM, OBEJMUJĄCE NIEMAL JEDNĄ PIĄTĄCAŁEJ KANADY, ZAMIESZKUJĄ GŁÓWNIE ESKIMOSI I TO ONI STANĄ SIĘ GOSPODARZAMIZIEMI SWOICH PRZODKÓW. NUNAVUT TO W JĘZYKU ESKIMOSKIM "NASZA ZIEMIA".

Powstanie Nunavut, nowej jednostki administracyjnej w Kanadzie, jest okazją,by przybliżyć oryginalną i mało znaną w Polsce kulturę Eskimosów. NazwąEskimosi określa się lud zamieszkujący arktyczną część Ameryki Północnej,Grenlandię, wybrzeża Czukotki oraz wyspy Cieśniny Beringa. Jest to obszartundry, jednolity pod względem klimatu i dostępności pożywienia oraz innychzasobów niezbędnych do przeżycia w warunkach polarnej zimy. Ze względuna podobieństwa kulturowe i językowe badacze przyjmują, że jest to jedenlud, mimo że można wyróżnić w nim grupy terytorialne (mapka na s. 55),różniące się typem gospodarki i dialektami.

Fot. PhotoDisc

Nazwa Eskimosi nie pojawia się w określeniu żadnego z plemion. Używanyprzez ich indiańskich sąsiadów z południa, Algonkinów, termin eskimantsikjest pogardliwym słowem oznaczającym "zjadacza surowego mięsa". Przejęlije Francuzi jako Esquimeaux, a Anglicy zapisali je jako Eskimo, stąd polskanazwa Eskimos. Obecnie jednak, wobec niechęci do tej nazwy, używa się rdzennegoterminu Inuit (liczba pojedyncza - Inuk), czyli "człowiek".

Trudno dokładnie określić, kiedy tereny te zostały zasiedlone. Należypamiętać, że Cieśnina Beringa to obszar tzw. Beringii - pomostu lądowego,który podczas ostatniego zlodowacenia łączył Azję z Ameryką. Tą drogą przybylido Ameryki jej pierwsi "zdobywcy" - mieszkańcy północno-wschodniej Azji- pomiędzy 15 a 35 tys. lat temu. Stali mieszkańcy arktycznej północy Amerykipojawili się dopiero około 3 tys. lat p.n.e., kiedy pomost lądowy od dawnajuż nie istniał.

Podstawowym wynalazkiem, który umożliwił Eskimosom przeżycie w warunkachtundry, była odpowiednia odzież. Wykonane ze skóry zwierząt arktycznychanoraki, spodnie i kamiki są tradycyjnym ubraniem mieszkańca Arktyki. Anorakto sięgająca kolan, wkładana przez głowę kurtka eskimoska z kapturem (kapturkurtek kobiecych był większy, ponieważ służył również do noszenia niemowląt).Zimą zwykle zakładano dwie kurtki: parkę letnią z włosiem skierowanym dowewnątrz i parkę zimową z włosiem na zewnątrz. Podczas cieplejszych pórroku, gdy temperatura wzrastała do około 215° C, zakładano jedynie parkęletnią, zaś gdy latem ocieplało się do 110° C, najczęściej obywano siębez anoraka. Cały rok noszono natomiast spodnie i był to ubiór obu płci.Spodnie eskimoskie są krótkie, sięgają najwyżej do kolan. Na tak ocieplonenogi wsuwano kamiki - długie buty z cholewą sięgającą do połowy uda. Częstopodeszwa buta miała futro na zewnątrz, co zapobiegało ślizganiu się nalodzie. Wszystkie części garderoby wykonywano ze skór: lżejszych i miększychskór renifera (karibu) na zimę, bardziej wodoodpornych futer foczych nawilgotne pory roku. Skóry były specjalnie wyprawiane, by uzyskać większąmiękkość, m.in. zanurzano je w moczu. Najmiększe skóry uzyskiwano przezich mozolne przeżuwanie.

Jedynym schronieniem przed silnym mrozem pozostawał jednak dom - igloo.Nazwa ta oznacza nie tylko powszechnie znany typ domostwa skonstruowanegoz bloków ubitego śniegu, lecz także każdy inny dom eskimoski. Znaczna częśćstałych zimowych siedzib to półziemianki. Zagłębione na około pół metrakonstrukcje budowano z drewna wyrzuconego przez morze lub z potężnych żeberwielorybów i przykrywano skórami, które przysypywano ziemią. Podobne budynkio ziemnej konstrukcji jeszcze w tym stuleciu użytkowano w krajach skandynawskich.

Fot. PhotoDisc

Specyficznym elementem eskimoskiego igloo był długi korytarz - tzw.łapacz chłodu. Prowadził on do jedynej izby. Wzdłuż ścian znajdowały sięwysokie platformy przykryte warstwami skór, zbudowane zwykle z ziemi (wigloo śnieżnym oczywiście ze śniegu) i służące do spania. Na jednej z platformstało najważniejsze urządzenie - lampa na tłuszcz zwierzęcy (najczęściejfoczy, czasem wielorybi). Służyła ona zarówno jako źródło światła, jaki ciepła, na niej również gotowano potrawy. Mimo skąpego źródła ciepłatemperatura w igloo wzrastała powyżej 0° C. Może nie jest to wiele, lecznależy sobie uświadomić, że różnica w stosunku do temperatury na zewnątrzsięgała 40° C.

Szukając sposobów na przetrwanie wśród śniegów, Eskimosi wynaleźli nowetechniki łowieckie i zadziwiające przedmioty usprawniające polowania nazwierzęta arktyczne. Część z tych wynalazków obecnie stosowana jest nacałym świecie. Jednym z nich jest kajak (to drugie, obok igloo, słowo zjęzyka eskimoskiego używane w języku polskim). Konstrukcję lekkiej jednoosobowejłódki wynaleźli przodkowie współczesnych Eskimosów, ludzie reprezentującytzw. kulturę Thule datowaną na około V-XVII wiek. Lekki, drewniany szkielettej łódki pokrywano nieprzemakalnymi skórami fok. Była to najszybsza inajbardziej zwrotna łódź napędzana siłą ludzkich mięśni. Z kajaków zwyklepolowano na foki, do polowań na większą zwierzynę, czyli wieloryby, waleniebiałuchy i morsy, używano bardziej stabilnych łodzi. Znakomicie nadawałysię do tego celu duże umiaki o podobnej konstrukcji, zwane łodziami kobiecymi.

Innym wynalazkiem eskimoskim był harpun z odłączanym ostrzem. Ta brońmyśliwska przypominała późniejsze harpuny wielorybników, lecz wyrzucanoją ręcznie. Pozostawiała wbite w bok zwierzęcia ostrze z przytwierdzonymdo niego rzemieniem, do którego mocowano wypełnione powietrzem focze skóry,aby uniemożliwić rannej zdobyczy ucieczkę. Nieżywe zwierzę holowano dobrzegu.

Eskimosi polowali na morskie zwierzęta nie tylko z łodzi. Grupy zamieszkującepółnocno-zachodni skraj Grenlandii nie tylko nie używały kajaków, ale wczasie, gdy dotarła do nich ekspedycja Johna Rossa (w 1818 roku), nie umiaływ ogóle budować łodzi. W zimie, gdy morze zamarza, foki obrączkowane tworząprzeręble, zwane otworami oddechowymi, które chronią przed zamarznięciem,zdrapując narastający na brzegach otworu lód. Znający ich zwyczaje Eskimosiodnajdywali focze przeręble i czatowali przy nich nieruchomo przez wielegodzin, z przygotowanym do rzutu harpunem. Gdy foka pojawiała się w otworze,celny rzut zapewniał zdobycz, którą wyciągano spod lodu.

Źródłem pokarmu Eskimosów były nie tylko ssaki morskie. Jedna z gruppolowała na karibu, stąd też wzięła się nazwa tego plemienia - EskimosiKaribu (Caribou Inuit). Myśliwi czatowali na renifery dwa razy do roku,na trasie wielkich migracji tych zwierząt, najczęściej w miejscach, gdzierozmaite przeszkody, na przykład szerokie rzeki, zwalniały ich wędrówkę.Zmiany w liczebności i trasach wędrówek tych zwierząt, spowodowane interwencjąbiałego człowieka, doprowadziły jednak do klęski głodu i zaniku tej tradycji.

Podczas krótkiego lata, które znaczna część plemion spędzała w głębikontynentu, żywiono się rybami łososiowatymi. Przemyślne systemy kamiennychlub drewnianych tam budowanych na rzekach i pułapek zapewniały obfity połów,który wzbogacano dostępnymi jagodami i innymi roślinami tundry.

Eskimosi nie mieli żadnych struktur władzy plemiennej, co jest niezrozumiałedla Europejczyków przyzwyczajonych do istnienia hierarchii w grupach ludzkich.Wśród Eskimosów byli ludzie o specjalnej pozycji, tacy jak angakok (szaman)oraz umealiq, starsza osoba o dużym doświadczeniu myśliwskim, pomagającaw organizacji zbiorowych polowań, lecz poza siłą swego autorytetu nie posiadaliżadnej rzeczywistej władzy. Oczywiście, podobnie jak w innych społecznościachtradycyjnych, bardzo dużą rolę odgrywała opinia starszych.

Eskimosi wschodniego wybrzeża Grenlandii (rejon Angmagssalik) przedletnimi namiotami

Wśród Eskimosów ograniczone było także pojęcie własności, a wspólnotaposiadania rozwinęła się na niespotykaną skalę. Poza angakokami, którychpowszechnie się bano, nikt nie posiadał większej ilości dóbr - czegoś nakształt majątku. Właściciel sideł musiał się więc liczyć z tym, że niewykorzystywanezostaną zabrane przez współziomka, który akurat ich potrzebuje. Te dziwneobyczaje Eskimosów miały swe korzenie w podstawowych wymogach życia w Arktyce,gdzie człowiek pozbawiony wsparcia innych nie ma prawie żadnych szans naprzeżycie.

Wobec braku władzy plemiennej, grupy Eskimosów scalane były przede wszystkimwięzami rodzinnymi. Podstawową rolę pełniła rodzina wielopokoleniowa, gromadzącawiększość spokrewnionych ze sobą ludzi pod dachem jednego igloo. Szczegółyzależały już od obyczajów panujących na danym terenie. Bez względu jednakna tę różnorodność kilka elementów struktury społecznej było wspólnychdla wszystkich grup.

Jedną z nich było wielożeństwo. Możliwość posiadania kilku żon nie prowadziłajednak do tworzenia haremów. W warunkach arktycznych zapewnienie wyżywieniapowiększonej rodziny było wyjątkowo trudne. Pozwalali sobie na to jedyniemężczyźni o wyjątkowych umiejętnościach myśliwskich bądź szamani, którzydostawali mięso od pozostałych członków grupy. O kobiety w społecznościacheskimoskich nie było jednak wcale łatwo. Naturalna potrzeba zapewnieniawiosce przewagi myśliwych przybierała drastyczne, z naszego punktu widzenia,formy. Poprzez dzieciobójstwo utrzymywano stosunek męskiego i żeńskiegopotomstwa na stałym poziomie, pozbywając się "nadmiarowych" niemowląt-dziewczynek.Także ludzie starzy i niedołężni, gdy odczuli, iż stają się dla innychciężarem, popełniali samobójstwo lub prosili bliskiego krewnego o skrócenieich życia. Takiej prośbie nie wolno było odmówić.

Eskimosi nie byli okrutni z natury, to trudne warunki środowiska zmuszałyich do takich zachowań. Wszyscy podróżnicy, którzy odwiedzili Eskimosów,wspominają o niezwykle troskliwym i pełnym uczucia traktowaniu dzieci przezwszystkich członków społeczności. Badacze dziwili się, że dzieci, którympozwala się na wszystko, są zarazem posłuszne i pomocne. Miały one wielepraw, mogły na przykład dość swobodnie wybierać rodzinę, do której chciałynależeć. Rodzice nie mieli nad nimi władzy, ponieważ powszechnie wierzonow reinkarnację i wstępowanie duchów przodków w ciała nowo narodzonych.Decyzje przodków, którzy kierowali dzieckiem, nie mogły być kwestionowane.

Obok powiązań rodzinnych grupy eskimoskie scalały także inne związki,wśród których najbardziej zaskakującym dla podróżników stykających sięz Eskimosami był zwyczaj zacieśniania więzów braterstwa pomiędzy mężczyznamipoprzez wymianę żon. Zwykle odbywało się to bez zgody kobiet, należy jednakpamiętać, że związki małżeńskie wśród Eskimosów nie były dożywotnie i niezadowolonakobieta zawsze mogła znaleźć innego małżonka. Wymiana ta jest odzwierciedleniempanującej pierwotnie u Eskimosów dużej swobody seksualnej, szokującej chrześcijańskichbadaczy i misjonarzy.

Kultura i specyficzny styl życia Eskimosów należą już do przeszłości.Niewiele jest na świecie terenów nie zmienionych przez kulturę i technikębiałego człowieka, nie obroniły się także osiedla eskimoskie. Wpływ obcychzaczął się od przybycia białych myśliwych, głównie licznych załóg wielorybniczych.Niemal równocześnie powstawały faktorie handlowe udostępniające nową brońmyśliwską - strzelbę, i nakłaniające Eskimosów do polowań na polarnegolisa, na którego do tej pory nie polowali. W ślad za kupcami nadeszli misjonarzetrzech wielkich odłamów chrześcijaństwa: prawosławia (na Alasce), protestantyzmui katolicyzmu. Obecnie większość Eskimosów należy do grona wyznawców tychreligii. Do dalszej akulturacji doprowadziło rozszerzanie władzy państwowejna terytoria arktyczne i wprowadzanie "cywilizowanych" praw, najczęściejstojących w głębokiej sprzeczności z dotychczasowymi obyczajami. Po razpierwszy w historii wprowadzono granicę przechodzącą przez najważniejsząarterię kulturową w rejonie arktycznym - Cieśninę Beringa.

Zasięg terytorium Nunavut i główne plemiona eskimoskie 1. Jupik syberyjscy, 2. Jupik Wyspy Świętego Wawrzyńca, 3. Jupik Wybrzeża Pacyfiku, 4. Jupik Alaski Centralnej, 5. Inupiat Cieśniny Beringa, 6. Inupiat Alaski Północnej, 7. Mackenzie Inuit, 8. Copper Inuit, 9. CaribouInuit, 10. Netsilik Inuit, 11. Inuit Zatoki Hudsona, 12. Sadlermiut Inuit, 13. Inuit Ziemi Baffina, 14. Iglulik Inuit, 15. Inuit Labradoru, 16. PolarniInuit, 17. Kallalit Zachodni, 18. Kallalit Wschodni

Ryc. autorka

Olbrzymi wpływ na życie Eskimosów miała "zimna wojna". Rejon Arktykistał się granicą pomiędzy dwoma mocarstwami. Zaludnienie północnych krańcówkontynentu amerykańskiego zostało zmienione poprzez zakładanie obiektówmilitarnych, takich jak baza wojskowa w Thule, czy konstrukcję tzw. LiniiD.E.W. (Distant Early Warning Radar Line). Na te zmiany nałożyły się działaniarządów państw zarządzających terytoriami eskimoskimi, mające na celu poprawęwarunków życia Eskimosów. Wprowadzono zasiłek, mający zapewnić środki utrzymania,rozpoczęto budowę nowych osiedli, wprowadzono obowiązkową edukację. Dochodowymzajęciem stała się produkcja wyrobów cenionej sztuki eskimoskiej. Zmienionyzostał nie tylko styl życia, ale także system wierzeń, obyczajów i wartościtradycyjnie należący do kultury eskimoskiej.

Prawdziwy świat ludzi północy możemy dziś odnaleźć jedynie w muzeachi na kartach opisów wypraw arktycznych z XIX wieku. Zadaniem archeologówpozostało odkrycie tajemnic ludów, które zamieszkiwały amerykańską Arktykę.Kultura Eskimosów jednak nadal trwa i będzie się rozwijać. Powstanie Nunavutma sprawić, by potomkowie dawnych zdobywców Arktyki odnaleźli własną drogęrozwoju, przystosowaną, tak jak oni sami, do warunków polarnego świata.

Źródła ilustracji: Carl M. Fürst, Frederik C.C. Hansen,Crania Groenlandica. A Description of Greenland Eskimo Crania with an Introductionon the Geography and History of Greenland. Copenhagen 1915.

Mgr ELŻBIETA DĄBROWSKA jest absolwentką Zakładu Antropologii HistorycznejInstytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.