Twoja wyszukiwarka

PAWEŁ KOŚCIELECKI
OJCIEC CZY OJCOWIE POLSKI?
Wiedza i Życie nr 4/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 4/2000

Jak powstało nasze państwo? Na to pytanie z całym przekonaniem nie umiemy dziś odpowiedzieć, pomimo setek prac poświęconych początkom Polski. Wciąż pojawiają się nowe hipotezy na ten temat.

Przeszło 100 lat po śmierci Mieszka I tak pisał Gall Anonim: Mieszko objąwszy księstwo, zaczął dawać dowody zdolności umysłu i sił cielesnych i coraz częściej napastować ludy [sąsiednie] dookoła. Na dworze Bolesława III Krzywoustego pamiętano jeszcze o talencie organizacyjnym i zdolnościach przywódczych tamtego władcy. W pamięci Polaków Mieszko istnieje jako ten, który w 966 roku ochrzcił nasz kraj i ożenił się z czeską księżniczką Dobrawą. Ale czy był pierwszym władcą polskim?

Kto był pierwszy?

Na to pytanie nie umiemy odpowiedzieć. W dziewiętnastowiecznej literaturze historycznej uznawano wspomniane jedynie przez Galla Anonima postaci Siemowita, Lestka i Siemomysła - pradziadka, dziadka i ojca Mieszka I - za autentyczne, jednak w końcu ubiegłego wieku zaczęto wątpić w ich istnienie. Brakuje pewnych, niepodważalnych wzmianek na ten temat w źródłach historycznych z czasów ewentualnego panowania wspomnianych władców (od około połowy IX wieku do około połowy X wieku). Obecnie istnienie Siemowita, Lestka i Siemomysła uważa się w naukach historycznych za bardzo prawdopodobne.

Uznanie przodków Mieszka za postaci autentyczne wiąże się nierozerwalnie z modelem powstania państwa polskiego, który nazwać można ewolucyjnym, stworzonym przez historyków i archeologów jeszcze przed II wojną światową i powszechnym w nauce do lat siedemdziesiątych. Zakłada on, że scalanie poszczególnych dzielnic Polski (Wielkopolski, Mazowsza, ziemi łęczyckiej i sieradzkiej oraz Pomorza Gdańskiego) odbywało się stopniowo, bezkrwawo i związane było z powolnym przekształcaniem się starej struktury plemiennej w strukturę państwa feudalnego. Plemiona zachodniosłowiańskie - Polanie, Mazowszanie, Pomorzanie - oraz mniejsze plemiona zamieszkujące centralną Polskę miały jednoczyć się dobrowolnie w jeden organizm polityczny. Według tego modelu władza "wykonawcza" i "sądownicza" przechodziła stopniowo w ręce naczelników plemiennych, którzy podporządkowywali się władcom Polan, najlepiej zorganizowanego i najsilniejszego plemienia polskiego. Proces zjednoczenia miał dokonywać się właśnie za panowania Siemowita, Lestka i Siemomysła. Mieszko I - książę, którego działalność potwierdzają nie tylko źródła rodzime (Gall Anonim), ale także liczne współczesne mu kroniki i zapiski niemieckie oraz arabskie - zdawał się jedynie kontynuatorem działań poprzedników, wieńczącym jednoczenie ziem polskich zdobyciem Pomorza Zachodniego (prawdopodobnie w latach sześćdziesiątych X wieku) oraz Małopolski i Śląska (być może około 990 roku).

Po II wojnie światowej rozpoczęto na dużą skalę badania archeologiczne w ramach programów naukowych Zespołu Badań nad Początkami Państwa Polskiego, Komisji Badań nad Polskim Średniowieczem i powstałego w latach pięćdziesiątych Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN) oraz ośrodków akademickich. Wykopaliska przeprowadzono m.in. w Poznaniu, Gnieźnie, Kruszwicy, Wrocławiu, Opolu, Gdańsku, Krakowie, Wiślicy i Sandomierzu. Przebadano też inne duże grodziska i zespoły miejskie, najstarsze kościoły, opactwa i klasztory, osady, cmentarzyska ciałopalne i szkieletowe. Interpretacja wyników była w zasadzie zgodna z koncepcjami historyków stwierdzono, że najstarsze ośrodki plemienne, które później przekształcały się w piastowskie stolice prowincji, powstały już w wieku VIII-IX i rozkwitały przez X wiek.

Jedna rewolucja?

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ukazały się prace archeologów z ośrodków badawczych w Poznaniu, które zaczęły podważać panujące poglądy na temat początków państwa polskiego. Badania archeologiczne wielkopolskich grodów oraz ustalenie daty budowy drewnianych konstrukcji wałów i umocnień metodą dendrochronologiczną (ramka: Dendrochronologia poniżej) przyniosły nowe dane na temat czasu powstania i upadku poszczególnych ośrodków. Te, które wzniesiono w okresie plemiennym (przedpaństwowym), a więc w VII-VIII wieku, zanikały zapewne w IX wieku i, być może, w pierwszych dekadach X wieku (mapka powyżej). Osadnictwo na terenie Wielkopolski, skoncentrowane w południowo-zachodniej części dzielnicy (I faza osadnictwa), zostało przesunięte w kierunku Warty i północno-wschodniej Wielkopolski (II faza osadnictwa). Grody wówczas powstałe były inaczej roz- mieszczone w terenie niż te o starszej metryce.

W X wieku i na początku XI stulecia rozwijała się zupełnie nowa sieć grodów, planowo wznoszonych dookoła Gniezna i na pograniczach Wielkopolski (III faza osadnictwa). Jeszcze do niedawna była poczytywana za dzieło Mieszka I i jego syna, Bolesława Chrobrego. Miała charakter nie tyle osadniczy, co militarny i administracyjny, służyła więc raczej do zarządzania prowincją i strategicznego rozmieszczenia wojsk. Jak wskazywały wyniki dotychczasowych badań archeologicznych, zanik grodów przedpiastowskich (zniszczonych lub opuszczonych przez ludność) bądź ich przebudowa miały być śladem przejęcia przez Mieszka I pełni władzy wpierw w Wielkopolsce, potem na Mazowszu, w centralnej Polsce i na Pomorzu - a więc zmian rewolucyjnych.

Według "koncepcji rewolucji" to właśnie Mieszko I złamał opór lokalnych odłamów plemienia Polan, które nie chciały się podporządkować organizacji państwowej, a potem stopniowo (choć w stosunkowo krótkim, okołotrzydziestoletnim okresie) podbił sąsiednie tereny. Wspomniana wyżej nowa sieć grodów została dostosowana do potrzeb ekspansji państwa Mieszka, rozbudowywano ją na świeżo zagarniętych terenach, zarówno w Wielkopolsce, jak i poza nią.

Proces zapoczątkowany w czasach Mieszka I (być może od połowy X wieku) miał kontynuować Bolesław Chrobry (książę w latach 992-1025, król polski w 1025 roku). Grody wznoszone przez Bolesława Chrobrego były już nie tylko ośrodkami administracji o charakterze strategicznym, ale wiązały się też z planową kolonizacją i osadzaniem ludności na danym terenie.

Koncepcja rewolucji piastowskiej dokonanej za życia Mieszka I została przyjęta entuzjastycznie, głównie przez archeologów młodszego pokolenia. Tłumaczy ona stwierdzony przez badaczy wiek powstawania i zanikania ośrodków grodowych oraz tworzy zwarty model rozwoju naszego państwa. Z tego modelu wynika, że praktycznie całe panowanie pierwszego historycznego władcy polskiego, Mieszka I, upłynęło na ustawicznej walce - najpierw o panowanie w Wielkopolsce, potem na innych ziemiach polskich, a także z sąsiadami.

Dwie rewolucje?

Ostatnie badania dendrochronologiczne głównych grodów Wielkopolski przyniosły jednak nowe wyniki, które każą wnieść poprawki do koncepcji "rewolucji" Mieszka I. Okazało się, że grody budowane w III fazie osadnictwa, datowane dotychczas na okres panowania pierwszego historycznego władcy Polski, powstały zapewne około 940 roku, a więc 15-20 lat przed objęciem tronu książęcego przez Mieszka I. Data założenia tych grodów przypada na schyłek panowania Siemomysła. Czyżby to on był prawdziwym założycielem państwa polskiego? Nowe badania nad grodziskami wielkopolskimi sprawiają naukowcom wiele niespodzianek i zmuszają do nowych interpretacji dostępnych danych archeologicznych.

Wspomniane wyżej dwie wielkie koncepcje rozwoju państwa polskiego, ewolucyjna i rewolucyjna, dają się - wbrew pozorom - pogodzić i przedstawić jako zwarty, stanowiący logiczną całość model, wedle którego powstanie państwa Piastów przebiegało w dwóch etapach. Etap pierwszy objął tylko Wielkopolskę. Siemowit, Lestek, a być może i młody Siemomysł wykluczyli z walki o władzę innych wielkopolskich naczelników plemiennych, dokonali przesunięć w osadnictwie i skolonizowali nowe obszary. Ich działania nie wychodziły poza terytorium plemienne Wielkopolski. Zapewne to Siemomysł w ostatnich latach panowania rozpoczął budowę nowej sieci grodów i przygotował Wielkopolskę do wchłaniania nowych terenów. W tym czasie rozpoczyna się drugi etap procesu scalania ziem polskich. Syn Siemomysła, Mieszko, wykorzystując dokonania ojca, który prawdopodobnie stworzył nową sieć administracyjną i na jej potrzeby dokonał zmian w strukturze osadniczej dzielnicy, budował dalej nowe struktury władzy i przekształcał stary model panowania.

Tym, co różni panowanie Mieszka I od okresu władania jego ojca, jest wprowadzenie chrześcijaństwa w 966 roku. Miało ono daleko bardziej idące konsekwencje, niż mogli to sobie wyobrażać współcześni. Napływ ludzi z zachodu Europy powodował, że książę i rodzimi możni poznawali znane tam od wieków systemy rządzenia, administrowania i kontroli ludności. Książę umiejętnie adaptował je do warunków swego kraju i doskonalił system rządzenia pozostawiony przez Siemomysła. Plemienną Wielkopolskę przekształcił w nastawione na ekspansję państwo feudalne. Doskonalił budowaną przez ojca sieć administracji, potrafiącą skutecznie ściągać od ludności daniny i powinności, wprowadzał nowe prawa, zachowując dla siebie i swych urzędników monopol na niektóre sfery gospodarki (tzw. regale książęce). W tym czasie powstawały nowe grupy ludności pracujące na potrzeby księcia i jego administracji (ludność służebna). Wszystkie te zmiany wzbudzały uzasadniony sprzeciw dawnych elit plemiennych i zapewne większej części ludności, stąd do pacyfikacji kraju potrzebna była siła zbrojna lojalna wobec księcia. Taka formuła rządzenia została prawdopodobnie zapoczątkowana przez Siemomysła, ale nowe rozwiązania zachodnioeuropejskie wprowadził Mieszko I.

Civitas Schinesghe

Mieszko I zakończył podboje poza Wielkopolską około 990 roku, na dwa lata przed śmiercią. Na podstawie regestu zwanego Dagome iudex znamy zasięg jego panowania. Państwo nosiło nazwę Civitas Schinesghe (Państwo Gnieźnieńskie) i obejmowało dzisiejszą Wielkopolskę i Polskę Centralną. Pozostałe tereny podbite przez Mieszka określone zostały jako pertynencje (przyległości) Państwa Gnieźnieńskiego; były to: Mazowsze, Pomorze, Śląsk i być może Małopolska. Jednak dokładne ustalenie granic państwa Mieszka I na podstawie dostępnych źródeł historycznych jest niemożliwe. Stąd duża rola archeologów, którzy podczas badania terenów pogranicznych ówczesnej Polski analizują strukturę osadnictwa na danym obszarze i próbują ustalić precyzyjnie przebieg granic.

Panuje pogląd, że pierwsze do obszaru władania Piastowiców zostało przyłączone Mazowsze (w ujęciu historycznym mianem tym określa się ziemie na północ od środkowego odcinka Wisły i na północny zachód od Narwi). Nieraz zwracano już uwagę, że na Mazowszu nie ma osad powstałych w IX wieku i pierwszej połowie X wieku. W połowie lat dziewięćdziesiątych ponownie przebadano część grodów mazowieckich, stosując dendrochronologiczną metodę datowania. Okazało się, że obiekty uznawane dotychczas za grody państwowe z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego powstały w pierwszej połowie X wieku, a więc przed panowaniem Mieszka. Dziś trudno jeszcze stwierdzić, czy były to grody plemienne, czy też zostały przejęte i zaadaptowane na potrzeby rozwijających się struktur państwa Piastów. Nie wiadomo też, czy ewentualne przejęcie sieci grodzisk mazowieckich dokonało się przed okresem panowania Mieszka I, czy w czasie jego rządów. Nie wiemy, kto naprawdę włączył Mazowsze do Państwa Gnieźnieńskiego, czy dokonali tego przodkowie Mieszka, czy on sam.

Równie zagadkowe jest przyłączenie do Państwa Gnieźnieńskiego południowych dzielnic - Śląska i Małopolski. Zdaniem wielu historyków, zostały one podbite w latach osiemdziesiątych X wieku. Data zajęcia Małopolski nie jest znana, Śląsk przeszedł pod polskie panowanie prawdopodobnie po wojnie Mieszka z władcą czeskim Bolesławem II Pobożnym. Spór między władcami dotyczył Regnum ablatum - czyli terenu utraconego. Według jednych jest to właśnie Śląsk, według innych Małopolska. Obie te dzielnice, zdaniem części historyków, przed 990 rokiem miały należeć do Czechów. Ich panowanie na tych ziemiach trwałoby od pierwszych dziesięcioleci X wieku aż po 990 rok (a więc ponad 70 lat), tymczasem nie mamy żadnych zabytków lub obiektów związanych z ich pobytem w Małopolsce. Z kolei na Śląsku archeolodzy odnaleźli w grodziskach dużo elementów uzbrojenia, które mogło pochodzić zza Karpat, a w Niemczy - ślady chrześcijańskiego cmentarzyska, na którym najprawdopodobniej pochowani są Czesi. W zapiskach czeskiego kronikarza Kosmasa jest wzmianka związana z wojnami polsko-czeskimi: Niemcza została utracona, jednak nie wiadomo, czy chodzi o Niemczę na Śląsku, czy o Niemczę na terenie Łużyc (należącą po 983 roku do Czech). Źródła historyczne (czeska kronika Kosmasa i niemiecka biskupa Thietmara) nie pomagają w rozstrzygnięciu tej kwestii. Nie wiadomo więc, czy rzeczywiście wojna 990 roku toczyła się o odebranie Śląska Czechom, choć źródła archeologiczne właśnie to sugerują. Pojawiają się także opinie, że Śląsk był w rękach polskich jeszcze przed 963 rokiem, a więc już u progu panowania Mieszka I.

Jeszcze większy problem jest z Małopolską. Kto panował nad dorzeczem górnej Wisły i nad Sanem przed 990 rokiem? Może istniało tu udzielne plemienne księstwo, wiązane z Wiślanami? Który z władców polskich i kiedy przejął władzę w Małopolsce? I na te pytania nie umiemy dziś odpowiedzieć.

Zagadkę stanowi również to, kto panował w Małopolsce po 990 roku. Sięgnijmy do opisu południowej granicy Państwa Gnieźnieńskiego, zawartego w regeście Dagome iudex. Tekst brzmi następująco: [granica Państwa Gnieźnieńskiego biegnie] usque in Craccoa. Jedni badacze sądzą, że można to tłumaczyć jako "za Kraków" (a więc pertynencje obejmowały także i Małopolskę), inni, że "po Kraków" (a więc gród ten znajdował się poza zasięgiem władania Mieszka). Problemu tego nie można ostatecznie rozstrzygnąć.

W regeście Dagome iudex odnajdujemy ślady pierwszego znanego w historii podziału dzielnicowego Polski. Na jego podstawie domniemywa się, że synowie Mieszka z jego drugiego małżeństwa (z Odą) Mieszko, Lambert i Świętopełk otrzymali w spadku Państwo Gnieźnieńskie z Pomorzem i Mazowszem, a pierworodny syn Mieszka Bolesław Chrobry dostał w posiadanie (lub zarząd) Małopolskę i Śląsk. Do końca nie wiemy, jaki był status podległych mu terenów. Istnieją na ten temat dwa poglądy. Jedni sądzą, że ziemie te nie należały do przyległości Państwa Gnieźnieńskiego i Bolesław Chrobry po 990 roku został osadzony w Krakowie jako udzielny książę. Drudzy uważają, iż południowa część Polski wchodziła w obręb przyległości Gniezna, a Bolesław po śmierci ojca był podporządkowany młodszym braciom, rządzącym w części północnej kraju. Ostatecznie testament polityczny Mieszka I nie został zrealizowany. Bolesław Chrobry ze swojej dzielnicy wszczął wojnę przeciw braciom i macosze, wygnał ich z Polski i stał się jedynym władcą państwa. Panował jako książę, a w 1025 roku został pierwszym królem Polski.

Dendrochronologia

Metoda badawcza wykorzystująca zjawisko nierównomiernego przyrostu rocznego drzew, zależnego od warunków pogodowych występujących w kolejnych latach na określonym terenie. Za pomocą materiału porównawczego - kawałków drewna o znanej dacie ścięcia i ustalonym źródle pochodzenia - opracowuje się tablice z sekwencjami grubości kolejnych przyrostów rocznych, charakterystycznych dla danego gatunku drzewa, obszaru i czasu. Grubość słojów w badanym kawałku drewna porównuje się z informacjami z tablic. Dzięki tej metodzie można ustalić wiek drewna teoretycznie z dokładnością do jednego roku.

Dagome iudex

Dagome iudex to zwyczajowa nazwa odnalezionego w watykańskich rejestrach dokumentów z różnymi adnotacjami skrótu dokumentu nieznanego nam, niestety, w całości. Dokument powstał zapewne w 991 lub 992 roku, tuż przed śmiercią Mieszka I, i był aktem oddania przez księcia swych posiadłości pod opiekę papieża - jako gwarancji nienaruszalności jego decyzji politycznych. Sam tekst wypisu znany jest aż w sześciu wersjach: trzech dłuższych (tzw. redakcje DBP) oraz trzech krótszych (redakcje FAC). Przytaczamy tu tłumaczenie redakcji D: I tak za panowania papieża Jana XV sędzia Dagome [tj. książę Mieszko I] i Ote [Oda] ze swymi synami: Misicą [Mieszkiem] i Lambertem (nie wiem, z jakiego ludu ludzie sądzę, że byli z Sandos [Sardynii], którzy przez 4 sędziów są rządzeni) - cały ten ustęp stanowi komentarz kopisty, który pomylił się co do pochodzenia dokumentu, tego wtrącenia brak w redakcji FAC - wiadomo, że nadali świętemu Piotrowi jedno państwo w całości, co zwie się Schinesghe [gnieźnieńskie], ze wszystkimi swymi przyległościami od swych granic, tak jak zaczyna się wpierw od Longum mare [Bałtyku], do granic Bruzze [w innych rękopisach Pruzzę lub Pruzze, czyli Prus], aż do miejsca, co zwie się Russe [Rusią] i od granicy Russe rozciąga się aż po [aż za? - sporne tłumaczenie łacińskich słów usque in) Craccoa [Kraków] aż do rzeki Oddere [Odry], na wprost do miejsca, co zwie się Alemure [Czechy] i od samej Alemure do ziemi Milze [Milska] na wprost do Oddere i stąd tuż obok rzeki Oddere do wzmiankowanego państwa Schinesghe.

Kalendarium wydarzeń z czasów panowania Mieszka I

963/964 pierwsza wzmianka o Mieszku I w Kronice biskupa Thietmara;
965 - Mieszko żeni się z księżniczką czeską Dobrawą (z ich małżeństwa narodził się Bolesław I, pierworodny syn Mieszka);
966 chrzest księcia i najbliższych osób z jego otoczenia. Akt chrztu dokonał się prawdopodobnie na Ostrowie Lednickim;
967 wojna Mieszka z Wieletami (plemieniem Słowian pomorskich). W kronice Thietmara Mieszko nazywany jest "przyjacielem cesarza";
968 Jordan przybywa do Polski jako biskup misyjny;
972 wojna z grafem (naczelnikiem terenów pogranicznych cesarstwa niemieckiego) Hodonem i zdobycie przez Mieszka Pomorza Zachodniego. 24 czerwca bitwa pod Cedynią między Hodonem a Mieszkiem i jego braćmi;
973 umiera Otton I, cesarz Niemiec. O tron walczą Otton II i książę bawarski Henryk. Mieszko I wraz z władcą czeskim Bolesławem II stają po stronie Henryka. Ostatecznie władzę zdobywa Otton II;
977 śmierć Dobrawy;
978-990 Mieszko żeni się z Odą, córką margrabiego niemieckiej Marchii Północnej. Dokładna data tego ślubu nie jest znana. Z tego małżeństwa rodzą się: Mieszko, Świętopełk i Lambert, przyrodni bracia Bolesława Chrobrego;
983 umiera cesarz Otton II. Trwają walki o tron między księciem bawarskim Henrykiem i rodziną Ottona II. Mieszko I wraz z władcą czeskim Bolesławem II ponownie stają po stronie Henryka;
984 umiera pierwszy biskup misyjny w Polsce Jordan;
Przed 990 pod koniec lat osiemdziesiątych Mieszko I przechodzi na stronę Ottona III, następcy Ottona II. Wybucha wojna między Czechami (popierającymi dalej księcia bawarskiego Henryka) a Mieszkiem I. Spór dotyczyć miał Regnum ablatum "terenu utraconego" (w którego skład wchodziły zapewne Śląsk lub Małopolska, ewentualnie Łużyce). Przypuszczalnie w tym czasie Mieszko I rozciąga swą władzę do linii Karpat i Sudetów;
992 śmierć Mieszka I. Prawdopodobnie na łożu śmierci wydaje dokument, z którego znamy tylko odpis (regest), tzw. Dagome iudex.

Mgr PAWEŁ KOŚCIELECKI jest absolwentem Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, pracuje w Służbie Ochrony Zabytków.