Twoja wyszukiwarka

KATARZYNA STANIEWSKA
JAK POWSTAŁA POLSKA?
Wiedza i Życie nr 4/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 4/2000

Wiele państw europejskich zawdzięcza swe nazwy jakimś grupom plemiennym. Jak jednak od dawnej nazwy ziemi Polan powstało słowo Polska?

Ród Piastów pochodził z plemienia Polan. Ich nazwa jest łatwa do objaśnienia - wywodzi się od wyrazu pole, oznaczającego, jak i dziś, ziemię uprawną. Obszar przez nich zamieszkany nazywano zaś polską ziemią: polska to przymiotnik utworzony również od rzeczownika pole za pomocą przyrostka -ski, występującego w przymiotnikach utworzonych od nazw krajów (węgierski, litewski itp.), ale też w takich, jak górski, morski, miejski (z dawnego mieśćski) itp.

A jak doszło do przemiany polskiej ziemi w Polskę? Otóż w okresie prasłowiańskim oraz staropolskim przymiotnik mógł odmieniać się według dwóch wzorów deklinacji: rzeczownikowej bądź zaimkowej. Zaimkowa to ta, która w zmienionej nieco postaci przetrwała do dziś, natomiast w rzeczownikowej przymiotnik odmieniał się tak samo jak rzeczownik. Dziś reliktem odmiany rzeczownikowej przymiotników są m.in. wyrażenia po polsku, po włosku, które są skrótem dawniejszych: po polsku języku, po włosku języku. Inną pozostałością tej odmiany są orzeczniki typu jestem pewien, bądź zdrów zamiast pewny, zdrowy. Mówiono więc: polska ziemia, polski ziemi, w polszcze ziemi (dopiero w XIX wieku forma Polszcze przeszła w Polsce). Z czasem to wyrażenie skrócono i opuszczono drugi człon. Pozostał więc tylko wyraz polska, który w miarę zanikania odmiany rzeczownikowej zaczęto pojmować jako rzeczownik, a potem pisać wielką literą jako nazwę własną.

Dosyć długo utrzymywało się pojęcie Polski "właściwej", czyli dawnej ziemi Polan stosowano tę nazwę w odniesieniu do całego kraju, ale i do dzisiejszej Wielkopolski. Taki stan utrzymał się do XIII-XIV wieku, a i w tekstach z XVI wieku można spotkać takie zawężone znaczenie. Ostatecznie jednak nazwę małego plemiennego państwa przeniesiono na wielkie królestwo zasłużenie, bo przecież właśnie to państewko stanowiło kolebkę późniejszej Polski.

W innych językach europejskich nazwa Polski pochodzi od nazwy Polan - w niemieckim Polen czy we francuskim Pologne (z łacińskiego Polonia). Te słowa zachowują jednak rdzeń pol-, który występuje i w naszej rodzimej nazwie. Ciekawsze są określenia Polski zupełnie od naszego odbiegające, takie jak węgierskie Lengyelország czy litewskie Lenkija. Pochodzą one prawdopodobnie od plemienia Lędzian czy Lędziców, którego lokalizacji nie da się jednak bezsprzecznie ustalić. Nazwa ich może się wywodzić od prasłowiańskiego wyrazu *lędo (gwiazdka przed wyrazem wskazuje, że jest to forma zrekonstruowana), oznaczającego pole przygotowane pod zasiew, a więc niezbyt odbiegałaby znaczeniem od nazwy Polan. W języku ruskim pierwotna nazwa Lędzianina prawdopodobnie uległa skróceniu i zgrubieniu i powstała w ten sposób forma Lach. Taka postać upowszechniła się na wschodzie i przejęli ją Turcy na określenie Polaków, przy czym nie bez znaczenia był zapewne fakt, że Polacy od czasów Wincentego zwanego Kadłubkiem nazywali siebie Lechitami, czyli potomkami Lecha, w którego istnienie niezachwianie wierzyli. Tymczasem Lech był postacią legendarną, wymyśloną właśnie dla wytłumaczenia nazwy Lechitów, utworzonej przez naszego historyka na podstawie ruskiego określenia Polaków...

Pozostałe zaś z wymienionych określeń Polaków, czyli węgierskie lengyel (wymawiane lendziel) i litewskie Lenkas, wydają się pochodzić bezpośrednio od nazwy plemiennej Lędzian czy Lędziców. Wynika stąd, że musiało to być plemię niemal równie znaczne i silne, jak Polanie, skoro jego nazwa posłużyła kilku narodom za określenie Polaków w ogóle. Przejęcie tej nazwy przez wschodnich sąsiadów ówczesnej Polski - Litwinów, Rusinów, Węgrów - nasuwa podejrzenie, że tam musiała się mieścić siedziba Lędzian. Dziś lokalizuje się ich na pograniczu ruskim bądź w ziemi sandomierskiej, jednakże niektórzy badacze, na przykład Franciszek Bujak i Kazimierz Tymieniecki, utożsamiali ich z wielkopolskimi Polanami.

Nazwa naszej ojczyzny jest typowa dla Europy - przeważająca część państw europejskich zawdzięcza swoje miana jakimś grupom plemiennym. Anglia to państwo Anglów, germańskiego plemienia, które w V wieku n.e. podbiło Brytanię, Francja pochodzi od również germańskich Franków, nazwy takie, jak Węgry, Słowacja, Serbia, także ukrywają w sobie dawne nazwy plemienne: Węgrów (Ugrów), Słowaków, Serbów... Ten typ nazewniczy świadczy o wielowiekowej tradycji danych państw, wywodzącej się jeszcze z czasów, gdy w Europie dominował ustrój plemienny. Z nastaniem średniowiecza ta struktura ustąpiła miejsca podziałom na narody. Czynnikiem spajającym ludzi nie było już pochodzenie od jednego przodka ani wspólne gospodarzenie na jednej ziemi, ale język odmienny od języka sąsiadów oraz podleganie rządom jednego króla, którego władza, jak wierzono, pochodziła od Boga. Ale podobnie jak poszczególne narody europejskie długo jeszcze zachowywały tradycje plemion, które dały im początek, tak nazwy państw również upamiętniają zamierzchłe czasy wspólnot plemiennych.

Nazwa Polski wpisuje się w historię Europy i jest jakby ogniwem łączącym nas, Polaków stojących u progu trzeciego tysiąclecia, z Polanami, którzy położyli podwaliny pod naszą narodową kulturę i obyczaje.

KATARZYNA STANIEWSKA jest studentką V roku Wydziału Polonistyki UW