Twoja wyszukiwarka

MARTA GÓRNICKA
CHOPIN ŻYJE
Wiedza i Życie nr 6/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 6/2000

Fin de siecle mija przy akompaniamencie muzyki Chopina. Możemy go usłyszeć nie tylko w klasycznym stylu, znamy go także ze świetnych wykonań na nowoczesnych instrumentach, o których kompozytorowi nawet się nie śniło, z opracowań jazzowych. O Chopinie napisano tysiące książek. Kolejne tomy dają wiele odpowiedzi i jednocześnie prowokują tyle samo pytań.

Czy Chopin był wydelikaconym geniuszem, który z trudem nachyla się nad czystym arkuszem nutowego papieru i pluje krwią? Czy człowiekiem, który gra w szachy, targuje się z wydawcami i bryluje w towarzystwie? A może "klasycznym schizoidem po obojgu rodzicach", jeśli wierzyć ograniczającej formułce z lat dziewięćdziesiątych XX wieku?

Próby całościowego opisu zjawiska Chopina w kulturze podjął się jeden z najwybitniejszych współczesnych chopinologów na świecie Mieczysław Tomaszewski. Powstało tak potrzebne kompendium syntetyzujące wiedzę o kompozytorze: "Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans". Tomaszewski mierzy się w nim z najtrudniejszymi pytaniami: Kim był Chopin? Jak żył? Jak grał? Jak komponował? Czym tak naprawdę jest muzyka jednego z najgenialniejszych twórców świata? Próbuje dotrzeć do indywidualności ludzkiej i do istoty muzyki Chopina. Do niepowtarzalnej prawdy człowieka wpisanej w dźwięki. Powstało arcydzieło, a sposób opisu i rozumienia muzyki Chopina przez Tomaszewskiego pozostanie podstawą odniesienia dla muzykologii i humanistycznej refleksji na temat sztuki w XXI wieku.

Mieczysław Tomaszewski (ur. w 1921 roku) jest muzykologiem, teoretykiem muzyki, profesorem Akademii Muzycznej w Krakowie oraz kierownikiem Katedry Teorii i Interpretacji Dzieła Muzycznego. Od wielu lat prowadzi badania muzykologiczne poświęcone fenomenowi Chopina. Fascynacja kompozytorem sięga niemal lat dziecięcych profesora i towarzyszy jej osobisty wątek. Jako młody pianista, wykonawca muzyki Chopina, bezpośrednio stykał się z jego kompozycjami. Tu leży źródło zainteresowania romantyzmem i tym, co dla romantyzmu podstawowe ekspresja, wyraz.

Wojna przekreśliła plany artystyczne. W 1946 roku Mieczysław Tomaszewski rozpoczął studia na filologii polskiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie zetknął się z wybitnymi osobowościami nauki polskiej, m.in. z Konradem Górskim, Czesławem Zgorzelskim, Karolem W. Zawodzińskim, Stefanem Srebrnym, Henrykiem Elzenbergiem. W tym samym czasie został dyrektorem artystycznym Pomorskiej Orkiestry Symfonicznej w Bydgoszczy i współredaktorem miesięcznika literacko-artystycznego Arkona. Pracował jako krytyk muzyczny i literacki.

Wkrótce przeniósł się do Krakowa, aby podjąć studia muzykologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pod kierunkiem Romana Ingardena filozofa, twórcy fenomenologicznej estetyki i teorii dzieła literackiego rozpoczął prace nad teorią pieśni. Fenomen pieśni, jej teoria, historia, relacja między słowem i muzyką, czyli tzw. Wort-Ton, znalazły się w centrum zainteresowań Tomaszewskiego. Współpraca z Romanem Ingardenem nadała jego badaniom fenomenologiczny rodowód. Istotnym punktem rozumienia dzieła stała się jego ontologia, sposób istnienia.

W trakcie studiów i po ich ukończeniu, w 1959 roku, Mieczysław Tomaszewski pełnił funkcję redaktora, a w latach 1965-1988 dyrektora Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. Zainicjował wydanie m.in. "Encyklopedii Muzycznej PWM", dzięki niemu wydawnictwo zyskało sławę jednego z najlepszych w Europie. Jednocześnie kierował jedynym na świecie podyplomowym Studium Edytorstwa Muzycznego i Katedrą Edytorstwa Muzycznego. Jest autorem licznych publikacji z zakresu chopinologii, ale twórczość i osobowość Chopina nie jest jedynym przedmiotem zainteresowań i pracy. Tomaszewski zajmuje się również teorią i historią muzyki XIX i XX wieku, związkami i pokrewieństwem między sztukami, metodami interpretacji dzieła muzycznego. Jest autorem szkicu monograficznego o Krzysztofie Pendereckim i jego muzyce. Prowadzi też studia nad teorią pieśni europejskiej, wzajemną relacją między słowem i muzyką. Wiele rozpraw poświęcił twórczości lirycznej Stanisława Moniuszki, Karola Szymanowskiego, Mieczysława Karłowicza, a także rezonansowi poezji europejskiej Johanna Wolfganga Goethego, Heinricha Heinego w twórczości Franciszka Schuberta, Roberta Schumanna i Johannesa Brahmsa.

Profesor Tomaszewski był pomysłodawcą spotkań muzycznych w Baranowie, przewodniczył Radzie Naukowej Towarzystwa im. Fryderyka Chopina i Międzynarodowym Sympozjom Chopinologicznym w Warszawie w latach 1986 i 1989.

Jest redaktorem naukowym serii: "Biblioteka Chopinowska", "Documenta Chopiniana", "Muzyka i liryka" i współredaktorem m.in. "Rocznika Chopinowskiego" oraz "Chopin Studies". Jest też członkiem Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk i wiceprezesem Polskiej Akademii Chopinowskiej.

Mieczysław Tomaszewski jest przedstawicielem nowego nurtu we współczesnej muzykologii, tzw. muzykologii humanistycznej, która w sposób całościowy ujmuje twórcę i jego dzieło w kulturze. Nie zatrzymuje się na poziomie opisu formy dzieła muzycznego, ale jest głęboką analizą, sięgającą "poetyki muzycznej", czyli stylu, dramaturgii itp. Jak mówi profesor, w muzykologii humanistycznej powraca się do pojęć zagubionych, do pojęć hermeneutycznych. Tomaszewski przywraca wartość ekspresji i czyni ją podstawową w opisie i rozumieniu dzieła muzycznego. Ignorowanie ekspresji przy interpretacji muzyki Chopina wypacza sens jego dzieła; Chopin był uczniem Józefa Elsnera, w czasie studiów kompozytorskich kształcił się w zakresie i poetyki, i retoryki, i estetyki muzycznej, od Elsnera przejął ideę muzyki jako wyrazu uczuć.

Mieczysław Tomaszewski interpretuje muzykę Chopina poprzez jej integralny opis w kulturze. Teoria interpretacji integralnej profesora rozumie dzieło muzyczne jako istniejące w sferze powiązań i odniesień, usytuowane wobec innych tekstów kultury. Między dziełem muzycznym a innymi dziełami kultury zachodzi "interakcja", w teorii literatury odpowiada jej "intertekstualność". Każdy utwór jest interpretowany od genezy, kontekstu, w jakim powstaje, do rezonansu, czyli zapisu w kulturze.

Analiza sztuki z pominięciem kategorii osobowości twórcy jest dla profesora Tomaszewskiego niemożliwa. To właśnie człowiek jest głównym bohaterem jego książki. Człowiek, czyli osoba i twórca. W monografii muzyka i osoba Chopina, sztuka i życie są ze sobą organicznie sprzęgnięte, a ich analiza jest prowadzona równolegle. Z małych cząstek, fragmentów listów, dat i miejsc, powstaje całościowy obraz artysty. Artysta był wszechstronny. Nie tylko grał i komponował, ale fascynował się teatrem, operą, rysował i świetnie pisał. Był w ciągłym rozdarciu, rozdwojony. Z jednej strony, tkwił w rzeczywistości, dbał o swoje wydawnicze "interesa", przesyłał wydawcom oferty cenowe i nie pozwalał się oszukać. Z drugiej, tracił kontakt z realnym życiem i wchodził w świat "przeklętych widziadeł". Przenosił się w odległe przestrzenie wyobraźni.

Chopin bardzo rzadko się odsłaniał, zwierzał się tylko fortepianowi. "Piorunował na fortepianie", "fortepianowi gadał", "postępował jak śpiewak zajęty wyrażaniem własnych uczuć", "pragnął wszystkie tony poruszyć, co by [mu] tylko wściekłe nasłało uczucie". Według profesora Tomaszewskiego twórczość Chopina jest jego intymnym diariuszem i ma charakter lirycznej wypowiedzi.

Tomaszewski przywraca wartość zagubionym funkcjom muzyki, powraca do hermeneutyki, która rozumie utwór jako wyraz niepowtarzalnej osobowości. Okresy twórczości, które wydziela, są jednocześnie dziejami życia artysty: lata dzieciństwa, studiów kompozytorskich, wędrówki, pełnej dojrzałości i osamotnienia. Muzyka Chopina rodziła się z jego fascynacji, śpiew jest jej źródłem i głównym środkiem wyrazu. Najczęściej monologował. Ale równie często pojawiał się w jego muzyce kontrastowy głos jak w osobie Chopina pojawia się dwoistość, tak i istotą jego muzyki jest dialog. Według Tomaszewskiego, osobowość Chopina jest szczególna, rozsadza jakiekolwiek typologiczne ramy.

Chopin z jednej strony tkwi w romantyzmie, z drugiej wykracza poza epokę. Wymyka się jednoznacznym ujęciom. Jest zarazem "wcieleniem romantyzmu i jego swoistą transcendencją". Syndrom Chopina profesor Tomaszewski określa jako coincidentia oppositorum jedność przeciwieństw zharmonizowanych w życiu i twórczości.

Interpretacja Tomaszewskiego polega na odkrywaniu dialogu, w który uwikłane jest dzieło Chopina i który kompozytor prowadzi z samym sobą. Jest odkryciem humanistycznego sensu tej twórczości. Muzyka Chopina żyje, istnieje i prowadzi dialog w kulturze. Jego dzieło jest w ciągłym ruchu, parodiowane, opracowywane, poddawane głębokiej refleksji. Jest źródłem inspiracji i naśladowań, ma swoich kontynuatorów i następców.

Chopin i "Polski Nobel" 1999

Fundacja na rzecz Nauki Polskiej przyznała doroczną nagrodę w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych, "Polskiego Nobla" 1999 roku, prof. Mieczysławowi Tomaszewskiemu za dzieło "Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans", stanowiące nową, oryginalną syntezę współczesnej wiedzy o wielkim kompozytorze.

Wyróżnienia przyznawane są w czterech dziedzinach: nauk humanistycznych i społecznych, nauk przyrodniczych i medycznych, nauk ścisłych oraz nauk technicznych.

Artykuł o Fryderyku Chopinie pt. "Geniusz-człowiek" można przeczytać w WiŻ nr 10/1999 - red.

Marta Górnicka jest studentką V roku Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego; specjalizacja animacja kultury w Instytucie Kultury Polskiej.