Twoja wyszukiwarka

NATALIA SZCZUCKA-KUBISZ
Z RAPORTÓW ONZ - JESTEŚMY CORAZ STARSI
Wiedza i Życie nr 6/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 6/2000

W 2020 roku jedna czwarta ludności Polski będzie miała ponad 60 lat. Styl życia większości starszych Polaków jest monotonny i bierny tylko 5% w wolnych chwilach jeździ na rowerze i jedynie 0.1% uczy się. Natomiast aż 15% pracuje lub poszukuje pracy.

Statystyczny Europejczyk przekroczył obecnie 50. rok życia, choć jeszcze pół wieku temu miał średnio nieco ponad 30 lat. Przemiany demograficzne, następujące w Europie od czasów II wojny światowej, wynikają z jednej strony ze stałego wzrostu przeciętnej długości życia; w krajach Europy Zachodniej wynosi ona około 77 lat (kobiet - 80 lat, mężczyzn - 74 lata), z drugiej zaś coraz mniejszej liczby urodzeń; współczynnik dzietności, czyli średnia liczba dzieci przypadająca na jedną kobietę w wieku rozrodczym, kształtuje się na poziomie 1.6. Starzenie się społeczeństwa w coraz większym stopniu dotyczy również Polski, dlatego Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, wydający corocznie raporty na temat różnych problemów społecznych w Polsce, postanowił w zeszłym roku skupić się na kwestii starości1.

Przeciętna długość życia i dzietność w Polsce w latach 1950-1997. GUS 1998; Bank Światowy 1998

Przewiduje się, że większość Polaków ma szanse jej doczekać. Wiek 60 lat osiągnie 75 spośród 100 noworodków płci męskiej i aż 90 nowo narodzonych dziewczynek. Do dziewięćdziesiątki dożyje odpowiednio 5 chłopców i 13 dziewczynek. Od lat pięćdziesiątych polscy mężczyźni zyskali przeciętnie 12 lat życia - żyją średnio 68 lat, Polki ponad 15 lat - teraz dożywają 77 lat. W tym czasie udział ludności starszej wśród Polaków podwoił się: z ponad 8% do 16%.

Wiąże się to nie tylko z powiększającą się grupą osób starszych, ale i z przemianami modelu rodziny w naszym kraju. Od 1994 roku notuje się ujemny bilans małżeństw liczba zawieranych związków jest mniejsza niż tych, które przestały istnieć z powodu rozwodu, separacji czy śmierci współmałżonka. Polki decydują się również na coraz późniejsze macierzyństwo, kiedyś najwięcej dzieci rodziły w wieku 20-24 lat, obecnie dopiero po ukończeniu 25. roku życia. Dziś w Polsce na jedną kobietę przypada zaledwie 1.5 dziecka.

Polscy seniorzy zwykle żyją w rodzinach swoich dzieci i nawet, gdy mieszkają oddzielnie, sprawy rodzinne są podstawowym przedmiotem ich troski i codziennej aktywności. Rodziny korzystają z pomocy babci czy dziadka, tym bardziej że instytucje opieki nad dziećmi nie są w naszym kraju dobrze rozwinięte.

Mały jest udział osób starszych w życiu publicznym, co wynika z braku nawyków aktywności i uczestniczenia w życiu społecznym, pogarszającego się stanu zdrowia oraz niejednokrotnie trudnej sytuacji materialnej. Styl życia Polaków można generalnie określić jako monotonny - ponad 31% dorosłych czas wolny spędza wyłącznie na biernym odpoczynku. Wśród seniorów na spacery przynajmniej raz w tygodniu chodzi zaledwie 29%, na działce pracuje 23%, jakiemuś hobby oddaje się 12%, a na rowerze jeździ tylko 5%. Najbardziej trwałymi nawykami wyniesionymi z wcześniejszego okresu życia okazały się praca w ogródku, czytanie oraz spotkania z przyjaciółmi.

Starsi Polacy rzadko uczestniczą w życiu kulturalnym i zwykle nie widzą potrzeby uzupełniania wykształcenia uważają, że okresem odpowiednim do nauki jest młodość. W Polsce zaledwie 0.1% osób po sześćdziesiątce uczy się, o wiele mniej niż w Europie Zachodniej (Wielka Brytania - 2.3%, Niemcy - 5%). Od 1975 roku działają w Polsce uniwersytety trzeciego wieku stowarzyszenia prowadzące działalność popularnonaukową i kulturalną. Oferują programy naukowe o ogólnym charakterze, a także tematykę mogącą pomóc osobom starszym w rozwiązywaniu ich życiowych problemów, prowadzą również działalność społeczną w postaci grup samopomocy. Obecnie w całym kraju istnieją 22 placówki tego typu, a uczestnikami programów są przede wszystkim kobiety, stanowiące 85% słuchaczy.

Mimo że zabezpieczenie dochodów na starość dzięki powszechnym systemom emerytalnym jest wielkim osiągnięciem polityki społecznej w XX wieku, ustawowe definiowanie wieku emerytalnego często zamyka możliwość dalszej pracy, choćby ze względu na podejście pracodawców, dyskryminujących osoby starsze. A wiek emerytalny określany jest w państwach europejskich rozmaicie. Na przykład w Danii i Norwegii zarówno kobiety, jak i mężczyźni, przechodzą na emeryturę w wieku 67 lat; w Finlandii, Holandii, Szwecji, Hiszpanii, Niemczech i Grecji w wieku 65 lat, zaś w Rosji, na Ukrainie i Białorusi wiek emerytalny to 60 lat dla mężczyzn i 55 dla kobiet. W Polsce jest podobnie jak w Wielkiej Brytanii, Austrii czy w Estonii, czyli 65 lat w przypadku mężczyzn i 60 lat dla kobiet.

Spośród żyjących w naszym kraju około 6.4 mln osób powyżej 60. roku życia prawie 15% pracuje lub poszukuje pracy. Pod tym względem bardziej aktywni są jedynie Rumuni (około 38%) i Portugalczycy (około 23%). W Niemczech pracuje 7.5% seniorów, a na Słowacji niecałe 3%. Generalnie, mężczyźni-emeryci pracują znacznie częściej niż kobiety (21% w porównaniu z około 11%).

W historii ludzkości wiele jest przypadków niezwykłej aktywności ludzi starszych - wielkich uczonych, artystów, a także władców czy polityków. Dożywali oni osiemdziesięciu, dziewięćdziesięciu, a nawet stu lat, do końca swych dni prowadząc aktywne i twórcze życie. Biologiczna granica życia ludzkiego wynosi około 120 lat. Jeżeli coraz powszechniej będziemy się zbliżać do tej granicy, wielkim wyzwaniem dla ludzkości będzie zapewnienie, by długowieczności towarzyszyła sprawność, samodzielność oraz pełna integracja ze społeczeństwem, podkreślają autorzy "Raportu".

Polacy o starości

Z badań CBOS-u wynika, że granica młodości i starości określana jest przez Polaków rozmaicie. Osoby w wieku 18-23 lat uważają, że młodość kończy się około 32. roku życia, starsi sądzą, że po ukończeniu 36 lat. Najmłodsi uznają z kolei za granicę starości wiek 57 lat, najstarsi - 65 lat.

Samopoczucie psychiczne u osób starszych bywa zwykle lepsze od ich kondycji fizycznej. Około 22% sześćdziesięciolatków i większość siedemdziesięciolatków czuje się fizycznie staro. Jednak odpowiednio ponad 40% i ponad 25% osób z tej grupy wiekowej czuje się młoda duchem. Samopoczucie zarówno fizyczne, jak i psychiczne, starszych kobiet jest w naszym kraju o wiele gorsze niż mężczyzn w tym samym wieku.

Ponad połowa sześćdziesięciolatków uważa, że ich życie już się w zasadzie dokonało, wśród siedemdziesięciolatków takiego zdania jest 77%. Z kolei liczba osób, które jeszcze czegoś oczekują od przyszłości, spada poniżej połowy od 55. roku życia, by w najstarszej kategorii wiekowej (powyżej 70 lat) zmaleć do 23%.

CBOS, "Polacy o starości", styczeń 1999.

1 "Ku godnej aktywnej starości. Raport o rozwoju społecznym, Polska 1999". Warszawa 1999. Dane pochodzą z lat 1995-1997.W zeszłym roku w artykule "Edukacja dla wszystkich?" przedstawiliśmy raport Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju dotyczący dostępu do edukacji w Polsce (WiŻ nr 5/1999).