Twoja wyszukiwarka

ANDRZEJ KAJETAN WRÓBLEWSKI
UCZENI W ANEGDOCIE - DALÉN? KTO TO TAKI?
Wiedza i Życie nr 7/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 7/2000

Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za 1912 rok otrzymał Szwed Nils Gustaf Dalén. Niemal każdy fizyk, któremu się to powie, zapyta z niedowierzaniem: A kto to taki? Istotnie, tego nazwiska nie można znaleźć w podręcznikach fizyki ani w książkach przedstawiających historię tej dziedziny.

Dalén urodził się w 1869 roku w miejscowości Stenstorp w południowej Szwecji. Jego ojciec prowadził tam niewielkie gospodarstwo rolne, które było źródłem utrzymania rodziny. Nils miał w przyszłości zostać jego dziedzicem, więc zaczął studiować rolnictwo i ogrodnictwo. Od wczesnej młodości pasjonowały go jednak urządzenia mechaniczne. Już jako sześciolatek obmyślił i zbudował mechanizm włączający dzwonek, światło elektryczne i zaparzanie kawy. Ta fascynacja techniką w końcu zwyciężyła i Nils, mając 23 lata, wstąpił na politechnikę w Göteborgu. Ukończył ją w 1896 roku i wyjechał do Zurychu, gdzie spędził rok, doskonaląc umiejętności w znanej Federalnej Szkole Politechnicznej (ETH).

Po powrocie do Szwecji Dalén pracował najpierw w fabryce turbin parowych w Sztokholmie, potem wraz z przyjacielem założył na krótko własne przedsiębiorstwo, w którym chciał produkować urządzenia oparte na wynalazkach technicznych własnego autorstwa. W 1901 roku objął stanowisko kierownika w fabryce karbidu i acetylenu w Sztokholmie. Tam dokonał największych odkryć technicznych.

Acetylen od dawna stosowano w lampach różnego rodzaju, mimo że jest bardzo niebezpieczny i łatwo wybucha. Dalén wymyślił bezpieczny akumulator acetylenu, rozpuszczając ten gaz w acetonie i wtłaczając roztwór pod ciśnieniem 10 atm do stalowego walca wypełnionego porowatą ziemią okrzemkową - materiałem, który nazwał "aga". Służyło to do akumulacji acetylenu o łącznej objętości sto razy przekraczającej objętość zbiornika. Było to bezpieczne źródło gazu do zasilania lamp w bojach i latarniach morskich. Kolejny wynalazek Daléna to mechanizm umożliwiający periodyczne wypuszczanie i zapalanie niewielkich ilości acetylenu, co dawało ściśle określone sekwencje błysków lampy. Wreszcie, w 1907 roku, wpadł na pomysł skonstruowania "zaworu słonecznego", mechanizmu, który umożliwiał automatyczne zapalanie latarni przy zapadaniu zmroku lub osłabieniu światła słonecznego przez mgłę. Zawór, oparty na zjawisku różnego pochłaniania światła przez powierzchnię zaczernioną i błyszczącą, przerywał dopływ gazu do lampy, gdy oświetlenie promieniami Słońca było dostateczne. Akumulator acetylenu zaopatrzony w ten zawór umożliwiał automatyczną obsługę latarni morskich i ostrzegawczych boi na mieliznach oraz w innych niebezpiecznych dla żeglugi miejscach.

Werdykt Komitetu Nagród Nobla, uzasadniający wyróżnienie Daléna nagrodą w dziedzinie fizyki, wymieniał właśnie "wynalazek automatycznego regulatora w połączeniu z akumulatorem gazu do oświetlania latarni morskich i boi". Jeśli obecnie dziwimy się temu wyborowi, to dlatego, iż nie pamiętamy, że według testamentu Alfreda Nobla nagrody miały być przyznawane za osiągnięcia przynoszące korzyść ludzkości. Wynalazek Daléna niewątpliwie spełniał ten warunek.

Krążyła plotka, że w 1912 roku Komitet Nagród Nobla rozważał możliwość, by nagrodę z fizyki otrzymali łącznie dwaj wynalazcy amerykańscy, Thomas Alva Edison i Nicola Tesla. Gdy wiadomość o tym dotarła do Tesli, gorąco zaprotestował, oświadczając, że nie zgodzi się na uhonorowanie wspólnie z Edisonem, z którym miał ostry zatarg. Samemu Edisonowi nie chciano przyznać nagrody, więc kolejny wybór padł właśnie na Daléna. Jego kandydaturę wysunął emerytowany profesor fizyki Erik Johan Ljungberg, postać praktycznie nikomu nieznana. Dodajmy, że ani Edison, ani Tesla nie otrzymali już więcej Nagrody Nobla.

Ogłoszenie werdyktu Komitetu Nobla, przyznającego nagrodę Dalénowi, wywołało konsternację w środowisku fizyków, ponieważ był on wtedy, podobnie jak dziś, człowiekiem właściwie nieznanym. Tymczasem "w kolejce" do Nagrody Nobla czekali tak wybitni uczeni, jak Max Planck, Albert Einstein, Jean Perrin, Heike Kamerlingh-Onnes, Roland Eötvös, Walther Nernst, Paul Langevin, Oliver Heaviside, William Crookes, Henri Poincaré, których proponowało wielu uczonych. Planck, który, począwszy od 1907 roku, był wysuwany do Nagrody Nobla co roku i w 1912 roku nazbierał już łącznie 35 nominacji, otrzymał ją w końcu dopiero w 1918 roku. Kamerlingh-Onnes został laureatem z fizyki w 1913 roku, Einsteinowi przypadła nagroda za 1921, Perrinowi za 1926 rok, a Nernst otrzymał nagrodę z chemii w 1920 roku. Pozostali wymienieni nigdy nie zyskali uznania w oczach członków Komitetu Nagród Nobla.

W grudniu 1912 roku na ceremonii wręczania Nagród Nobla pojawił się brat Nilsa Daléna. Sam laureat nie mógł przybyć na uroczystość, ponieważ kilka miesięcy wcześniej doznał poważnych obrażeń. Kiedy demonstrował swój wynalazek bezpiecznego akumulowania acetylenu, zawiódł zawór i zbiornik z acetylenem wybuchł. Dalén doznał poważnych obrażeń i stracił wzrok. Niektórzy sądzili, że to właśnie współczucie dla tragedii tego uczonego było powodem przyznania mu Nagrody Nobla.

Po krótkim załamaniu psychicznym Dalén wrócił jednak do pracy badawczej i w późniejszym czasie, mimo ślepoty, dokonał jeszcze kilku udanych wynalazków.

Dalén był żonaty z Elmą Persson, przyjaciółką z dzieciństwa. To małżeństwo przyniosło dwóch synów i dwie córki. Zmarł na chorobę nowotworową w grudniu 1937 roku.