Twoja wyszukiwarka

AGATA GRABOWSKA
SZTUKA NA PODIUM
Wiedza i Życie nr 9/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 9/2000

Złoto za tom poezji, srebro za rzeźbę, brąz za powieść... W latach 1912-1948 kolejnych igrzyskach olimpijskich artyści walczyli o medale na równize sportowcami. Dziś jest inaczej.

Odkrycie ruin Olimpii przez niemieckich archeologów pod koniec ubiegłego wieku stało się hasłem odrodzenia igrzysk olimpijskich. Już 1896 roku w Atenach odbyły się Igrzyska I Olimpiady ery nowożytnej. Ich inicjatorem był baron Pierre de Coubertin, który 10 lat później, 23 maja 1906 roku, doprowadził do zwołania w Paryżu Konferencji Konsultacyjnej w sprawie Literatury, Sztuki i Sportu. Podczas swego wystąpienia mówił o ponownym połączeniu "legalnym związkiem małżeńskim dwu rozwiedzionych od dawna stron: mięśni i ducha" oraz wprowadzeniu do programu igrzysk olimpijskich - konkursów sztuki: "Antyczna Olimpia była miastem sportu, sztuki i modlitwy. Niekiedy niesłusznie zamieniana jest kolejność tych trzech aspektów. Charakter sakralny i estetyczny Olimpii wynikał z roli, jaką odgrywała w niej kultura fizyczna. Sport gościł w tym mieście okresowo, sztuka i modlitwa panowały na stałe. Tak samo będzie w Olimpii współczesnej"1.

W starożytnej Grecji

Olimpijskie konkursy sztuki sięgają korzeniami czasów antycznych. W Olimpii, jednym z największych centrów kultowych starożytnej Grecji, ku czci Zeusa co cztery lata rozgrywane były najważniejsze zawody sportowe - igrzyska olimpijskie. Według tradycji, igrzyska te odbywały się od 776 roku p.n.e. do 393 roku n.e., do czasu, kiedy edykt cesarza Teodozjusza I położył im kres.

Okresy czterolecia, czyli olimpiady, wyznaczały chronologię dziejów Grecji. Podczas trwania igrzysk olimpijskich zarządzano "pokój boży" (grec. ekecheiria). Skłócone między sobą i nękane ciągłymi wojnami plemiona i rozbite państewka greckie zawierały wówczas rozejm. Do Olimpii ściągały tysiące młodzieńców marzących o zwycięstwie, szli też ci, dla których ważne było odwiedzenie miejsc związanych z kultem Zeusa.

Wychowanie młodzieży greckiej oparte na dążeniu do równowagi ciała i ducha obejmowało naukę literatury, muzyki i tańca, jak również ćwiczenia fizyczne. Przebywając wiele czasu w słynnych gimnazjonach, młodzi chłopcy uprawiali sport oraz przysłuchiwali się naukom sławnych filozofów - Platona i Arystotelesa, słuchali poezji i muzyki.

Z początku w Olimpii podczas igrzysk miały miejsce okolicznościowe występy muzyków, popisy poetów, oratorów i wykłady filozofów, np. na 84. Igrzyskach Olimpijskich (w 444 roku p.n.e.) historyk Herodot czytał fragmenty swego dzieła, na 94. (w 388 roku p.n.e.) Zeuksis - jeden z najznakomitszych malarzy greckich - wystawił swój obraz. Sztukę, literaturę i muzykę jako konkurencje do programu igrzysk olimpijskich wprowadzono dopiero w 67 roku n.e., za panowania Nerona.

Tradycja wiązania sztuki z igrzyskami w Olimpii trwała przez wieki. Tu zrodziły się poezja i sztuki plastyczne inspirowane sportem. Bez istnienia igrzysk olimpijskich nigdy nie byłoby poetyckiej pochwały zwycięstwa i woli walki, nie powstałyby zachowane do dziś 44 ody Pindara, greckiego poety (518-446 p.n.e.). Szkołą greckiej rzeźby i malarstwa było podpatrywanie zdrowych, obnażonych ciał zawodników, którzy ćwiczyli w palestrach i gimnazjonach. Pod dłutem Myrona i Fidiasza tworzył się kanon symetrii i piękna ludzkiego ciała. Zachowane do dziś zabytki "świętego" gaju Altis w Olimpii świadczą o potędze twórczej ówczesnych rzeźbiarzy. Posągi zwycięzców olimpijskich ustawiano tam od narodzin aż do schyłku igrzysk. Nie wszystkie były dziełami wybitnymi, ale znajdowały się wśród nich prace słynnych rzeźbiarzy greckich, m.in. Myrona, Polikleta, Lizypa. To właśnie w Olimpii najmocniej ujawniła się kultura starożytnej Grecji, która stworzyła pojęcie kalokagathia - harmonijnej równowagi ciała i duszy, łączącej piękno fizyczne i umysłowe.

Konkursy olimpijskie...

Idea Coubertina inspirowana epoką antyczną długo nie mogła się spełnić. W 1908 roku, podczas igrzysk olimpijskich w Londynie, nie udało się przeprowadzić olimpijskiego konkursu sztuki. Również igrzyska w Sztokholmie (1912) przyniosły niepowodzenie, ponieważ na konkurs wpłynęła tylko jedna praca literacka, "Oda do sportu", opatrzona nazwiskami: G. Hohrod i M. Eschbach. Jak się później okazało, autorem ody był sam Pierre de Coubertin. Dopiero od czasu igrzysk w Paryżu (1924) olimpijskie konkursy sztuki zaczęły nabierać rozmachu. Program ich obejmował malarstwo, rzeźbę, literaturę, muzykę i architekturę.

Polscy artyści przygotowywali się do tego konkursu już od 1922 roku, jednak ze względów finansowych udział wzięli dopiero w konkursie podczas Igrzysk IX Olimpiady w Amsterdamie w 1928 roku.

Olimpijskie konkursy sztuki poprzedzane były konkursami krajowymi. Od 1931 roku w Polsce współorganizował je Instytut Propagandy Sztuki, prezentując nagrodzone prace na okolicznościowych wystawach. Podczas igrzysk ery nowożytnej olimpijskie konkursy sztuki przeprowadzono 7 razy. Nagrodzono na nich 149 dzieł artystów z 23 krajów. Polska uczestniczyła w czterech edycjach konkursu (1928-1948); zajęła siódmą pozycję, zdobywając 3 złote, 2 srebrne i 3 brązowe medale olimpijskie oraz kilka wyróżnień.

Konkursy te towarzyszyły nowożytnym igrzyskom w latach 1912-1948, po czym decyzją Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego skreślono je z programu, podając jako przyczynę sprzeczny z duchem olimpijskim profesjonalizm artystów pretendujących do medali na równi ze sportowcami amatorami.

W rok po Igrzyskach Olimpijskich w Londynie, na 43. Sesji MKOl odbywającej się w Rzymie, ostatecznie zniesiono olimpijskie konkursy sztuki. Przyczynił się do tego głos ówczesnego prezydenta MKOl, J. Sigfrida Edströma. Likwidacji konkursów sprzeciwili się przedstawiciel Polski Jerzy Loth i Węgier A. Bonalaki. Opozycja ta sprawiła, że na sesji MKOl w 1952 roku postanowiono przywrócić konkursy sztuki.

W przeprowadzeniu ich przeszkodził Fiński Komitet Olimpijski, który uznał, że jest zbyt mało czasu, aby zorganizować konkurs podczas mających się odbyć igrzysk olimpijskich w Helsinkach (1952). Dlatego w stolicy Finlandii podczas Igrzysk XV Olimpiady zorganizowano tylko wystawę sztuki, na której zaprezentowanych zostało 181 prac artystów z 47 krajów. Za uczestnictwo w wystawie autorzy prac otrzymali dyplomy olimpijskie. Zaszczytem i wyróżnieniem dla polskiego kompozytora Andrzeja Panufnika było dyrygowanie Wielką Orkiestrą Symfoniczną Filharmonii Fińskiej, która podczas igrzysk olimpijskich wykonała jego utwór zatytułowany "Uwertura bohaterska".

Na 49. Sesji MKOl w Atenach (1954) kolejnym organizatorom igrzysk oraz narodowym komitetom olimpijskim zalecono jedynie urządzanie wystaw sztuki.

...i konkursy krajowe

Polski Komitet Olimpijski kontynuuje od 1952 roku tradycje olimpijskich konkursów sztuki, tyle że w skali krajowej. Historia ich jest krótka, trwa zaledwie czterdzieści lat. Konkurs zawsze organizowany jest w roku igrzysk olimpijskich. Pod patronatem PKOl odbyło się trzynaście edycji konkursu i uwzględniono w nim takie dziedziny sztuki, jak literatura (poezja, wspomnienia olimpijskie), muzyka, plastyka (malarstwo, rzeźba, grafika, plakat, rysunek), architektura, tkanina dekoracyjna, fotografia, film o tematyce sportowej, scenariusz filmowy i medalierstwo artystyczne. W trzynastu edycjach krajowego Olimpijskiego Konkursu Sztuki polskim artystom 324 razy wręczano nagrody i wyróżnienia. Większość prac znajduje się w Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie.

W ostatnich latach zainteresowanie krajowymi olimpijskimi konkursami sztuki jakby słabnie i trudno znaleźć tego powody. Ostatni konkurs odbył się w 1992 roku.

Można przypuszczać, że likwidacja olimpijskich konkursów sztuki najbardziej dotknęłaby ich twórcę, Pierre'a de Coubertina. Jego idea wciąż jednak towarzyszy igrzyskom. Odżywa podczas największych świąt sportowych na stadionach olimpijskich. Prezentacja programów otwarcia i zamknięcia igrzysk, festiwale teatralne, muzyczne, manifestacja kultury i sztuki danego miasta organizatora igrzysk oraz oprawa całego przedsięwzięcia to nic innego, jak realizacja zamysłu Coubertina.

I choć dziś artyści nie otrzymują medali olimpijskich, to jednak sport fascynuje ich nadal. Nie tylko wokół olimpiady w twórczym akcie powstaje wiele wspaniałych dzieł. Tak jak w starożytności fascynują ruch, piękno i dynamika ciała ludzkiego, gest zwycięstwa lub porażki. Sztuka wokół stadionu, igrzysk, rekordu i sukcesu sportowego trwa nadal.

1Pierre de Coubertin, "Przemówienia, pisma różne i listy". Biblioteka Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej, Warszawa 1994.

Polscy artyści w olimpijskich konkursach sztuki

Igrzyska IX Olimpiady, Amsterdam 1928: Kazimierz Wierzyński, złoty medal za tom poezji "Laur olimpijski", Władysław Skoczylas, brązowy medal za cykl akwarel: "Św. Hubert", "Diana", "Łucznik II", "Łucznik III"; Igrzyska X Olimpiady, Los Angeles 1932: Józef Klukowski, złoty medal za rzeźbę w granicie "Wieńczenie zawodnika", Janina Konarska, srebrny medal za drzeworyt barwny "Narciarze"; Igrzyska XI Olimpiady, Berlin 1936: Józef Klukowski, srebrny medal za rzeźbę "Piłkarze", Stanisław Ostoja-Chrostowski, brązowy medal za drzeworyt "Dyplom Yacht-Klubu", Jan Parandowski, brązowy medal za powieść "Dysk olimpijski"; Igrzyska XIV Olimpiady, Londyn 1948: Zbigniew Turski, złoty medal za "II Symfonię Olimpijską".

Wawrzyn Olimpijski

Polski Komitet Olimpijski ustanowił w 1967 roku "Wawrzyn Olimpijski" nagrodę specjalną przyznawaną w różnych dziedzinach twórczości za wybitne osiągnięcia artystyczne, tematycznie związane z ideą olimpijską i sportem, a stworzone w czteroleciu olimpijskim. Wśród laureatów "Wawrzynu Olimpijskiego" znajdują się przedstawiciele sztuk plastycznych, literaci, muzycy, filmowcy, fotograficy, architekci, którzy za swą twórczość lub konkretne dzieło otrzymują medal "Wawrzyn Olimpijski", zaprojektowany przez artystę rzeźbiarza i medaliera Stanisława Sikorę.

O historii nowożytnych igrzysk olimpijskich pisaliśmy cztery lata temu w artykule "Trudny start", WiŻ nr 7/1996 - red.

Mgr AGATA GRABOWSKA jest starszym kustoszem w Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie.