Twoja wyszukiwarka

ANNA BĄKIEWICZ
ALFRED NOBEL I JEGO NAGRODY
Wiedza i Życie nr 9/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 9/2000

Szwedzki wynalazca, przemysłowiec i humanista Alfred Nobel zobowiązał spadkobierców do przyznawania corocznie nagród twórcom najważniejszych osiągnięć w dziedzinie fizyki, chemii, literatury, medycyny lub fizjologii oraz tym, którzy uczynili najwięcej dla krzewienia idei pokoju. Tak sto lat temu powstała Fundacja Nobla.

Alfred Bernhard Nobel urodził się w 1833 roku w Sztokholmie. Ojciec, Immanuel Nobel, był inżynierem i wynalazcą. Matka, Andrietta Ahlsell, pochodziła z zamożnej rodziny. Rodzice zbankrutowali w roku narodzin Alfreda. Cztery lata później rodzina Nobla przeniosła się do Finlandii, a następnie do Rosji. Matka, by utrzymać rodzinę, prowadziła sklep spożywczy. Ojciec szybko odbudowywał majątek, produkując broń na potrzeby armii rosyjskiej i zajmował się różnymi wynalazkami, które następnie wykorzystywał w swych fabrykach. Archiwa rosyjskie dowodzą, że rodzina Nobla przeznaczała duże sumy na sponsorowanie wynalazców i badaczy.

Liczne podróże i staranna edukacja we Francji, Szwecji, Niemczech i Stanach Zjednoczonych sprawiły, że w wieku 17 lat Alfred biegle mówił po rosyjsku, angielsku, francusku i niemiecku, przy czym język angielski Nobla nosi ślady dziewiętnastowiecznego stylu charakterystycznego dla George'a Byrona i Percy Shelleya jego ulubionych poetów. Od wczesnej młodości był nie tylko miłośnikiem literatury, ale sam również pisał wiersze po szwedzku, francusku i angielsku. Niestety, pod koniec życia zniszczył większość swych utworów. Zachował się jednak długi poemat autobiograficzny pisany w języku angielskim, którego kopie dawał przyjaciołom w prezencie. Pisał entuzjastyczne listy o współczesnych mu literatach, m.in. o Selmie Lagerlöf, która w 1909 roku jako pierwsza kobieta otrzymała literacką Nagrodę Nobla.

Najważniejszym osiągnięciem Nobla było wynalezienie dynamitu, materiału wybuchowego, który odegrał kluczową rolę w procesie industrializacji i rozwoju w drugiej połowie XlX wieku. Podczas nauki w Paryżu w 1850 roku Nobel współpracował z Ascanio Sobrero, który 3 lata wcześniej wynalazł nitroglicerynę. W postaci płynnej jest ona niestabilna i, wstrząśnięta, łatwo wybucha. Sobrero i Nobel razem poszukiwali bezpieczniejszego środka wybuchowego.

Po powrocie do Szwecji w 1863 roku Alfred Nobel kontynuował badania. Podczas prac laboratoryjnych doszło do kilku silnych eksplozji, w jednej z nich zginął jego młodszy brat, Emil. Nobel nie zrezygnował jednak z poszukiwań i w 1867 roku opatentował dynamit mieszankę nitrogliceryny (75%) i ziemi okrzemkowej (25%). Produkcja dynamitu zapoczątkowała wielką fortunę Nobla, pomnażaną później dzięki umiejętnemu zastosowaniu własnych wynalazków (opatentował ich w sumie ponad trzysta pięćdziesiąt, głównie materiały wybuchowe oraz sztuczny jedwab, syntetyczny kauczuk i sztuczną skórę). Posiadał ponad dziewięćdziesiąt fabryk i laboratoriów w 20 krajach, prowadził je m.in. w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech, Szwecji i Rosji. Wiele spółek założonych przez Nobla rozwinęło się w przemysłowe imperia i do dziś odgrywa znaczącą rolę, m.in. Imperial Chemical Industries - ICI.

Geneza Nagrody Pokojowej ma także związek z życiem osobistym fundatora. Nobel sądził początkowo, że wynalezienie dynamitu uczyni wojny szczególnie okrutnymi i zniechęci do nich. Nadzieje okazały się płonne i dlatego Nobel ufundował Nagrodę Pokojową, która choć w części miała wynagrodzić ludzkości szkody wywołane zastosowaniem dynamitu. Mniej znany jest fakt, iż pisząc w testamencie o potrzebie wyróżniania działaczy pokojowych, miał zapewne na myśli austriacką baronową Berthę von Suttner, niedoszłą żonę, którą poznał za pośrednictwem ogłoszenia matrymonialnego. Ta arystokratka była organizatorką kongresów pokojowych i autorką publikacji pacyfistycznych. Chociaż Nobel od wczesnej młodości interesował się problemem pokoju na świecie, niewątpliwie owa znajomość zainteresowanie spotęgowała. Bertha von Suttner otrzymała Nagrodę Pokojową w 1905 roku. Nobel znał doskonale nie tylko tajniki chemii i fizyki. Zajęcie się medycyną i fizjologią wynikało zapewne z dość słabego zdrowia. Często jeździł leczyć się "do wód", ale zwykle nie po to, by pić wody mineralne, lecz dla odpoczynku. Wierzył, iż w przyszłości medycyna uleczy dolegliwości, które go nękały. Sam prowadził - choć bez powodzenia - badania nad transfuzją krwi.

Zmarł 10 grudnia 1896 roku. W swej ostatniej woli Nobel przeznaczył cały majątek o wartości około 31.5 mln koron szwedzkich na nagrody. Postanowił, iż co roku dochód ze spadku ma być dzielony na pięć równych części pomiędzy tych, którzy w poprzednim roku szczególnie zasłużyli się ludzkości. Prawo do nagrody przyznał wszystkim wybitnym twórcom, badaczom i aktywistom.

Odczytanie testamentu Nobla stało się dla wszystkich wielkim zaskoczeniem. Co gorsza, dokument nie zawierał dyspozycji odnośnie do osoby zarządzającej spadkiem, ponieważ doświadczenie nauczyło Nobla braku zaufania do prawników i przy sporządzaniu testamentu nie korzystał z ich pomocy. Nobel nie uzgodnił też z żadną z instytucji wybranych do selekcji laureatów, czy zechcą wziąć na siebie ten obowiązek. Po śmierci wynalazcy krewni oprotestowali testament. Minęły 3 lata, nim ostatecznie rozwiązano kwestie zarządu majątkiem i przyznawania nagród w 1900 roku powołano Fundację Nobla jako administratora kapitału założycielskiego i uzyskano zgodę od instytucji odpowiedzialnych za wybór laureatów. W dużej mierze była to zasługa Ragnara Sohlmana, współpracownika Nobla i wykonawcy jego ostatniej woli.

Kłopoty z egzekucją testamentu sprawiły, że nagrody przyznano po raz pierwszy dopiero w 1901 roku - w piątą rocznicę śmierci fundatora. Od tego czasu laureaci są wybierani co roku przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk (fizyka i chemia), Królewski Karoliński Instytut Medyczno-Chirurgiczny (medycyna), Akademię Szwedzką (literatura) oraz Komitet Nobla norweskiego parlamentu (Nagroda Pokojowa). Często zadaje się pytanie, dlaczego Nagroda Pokojowa jest przyznawana w Norwegii. Sam Nobel tego nie wyjaśnił. Należy jednak pamiętać, że do 1905 roku Szwecja i Norwegia złączone były unią. Dla Nobla rzeczą naturalną mogło być powierzenie przyznawania nagrody dwóm częściom ojczyzny. Nie bez znaczenia był też zapewne fakt, iż Nobel darzył wielkim podziwem norweskiego pisarza i patriotę Bjrnstjerne
Bjrnsona, laureata literackiej nagrody z 1903 roku.

W swej ostatniej woli Nobel nie wspomniał o nagrodzie dla ekonomistów. Jest to jedyne wyróżnienie przez niego nie ustanowione, ale uznawane na całym świecie na równi z innymi. Oficjalnie nosi nazwę Nagrody Banku Szwecji w Dziedzinie Nauk Ekonomicznych im. Alfreda Nobla. Nagrodę ustanowiono w 1968 roku dla uczczenia 300-lecia powstania Banku; po raz pierwszy przyznano ją rok później. Chociaż, podobnie jak w przypadku innych nagród, określona kwota pieniędzy jest wypłacana laureatowi przez Fundację Nobla, sponsorem jest Bank Szwecji, który co roku zasila konto Fundacji sumą równą wysokości pozostałych wyróżnień.

Tryb przyznawania nagród nie zmienia się od lat. Laureaci są wybierani spośród osób zgłaszanych do 1 lutego każdego roku. Prawo wysuwania kandydatur mają eksperci z całego świata, zapraszani przez odpowiednie instytucje odpowiedzialne za wybór laureatów, wyróżnieni w poprzednich latach oraz członkowie wszystkich instytucji zaangażowanych w przyznawanie nagrody. Kandydaci zgłoszeni przez osoby niezaproszone nie są brani pod uwagę, nie można też proponować własnej kandydatury. Wczesną jesienią poszczególne komitety rekomendują po kilku pretendentów do nagrody w poszczególnych dziedzinach; spośród nich członkowie odpowiednich instytucji wybierają laureatów.

Dopuszcza się możliwość uhonorowania kilku laureatów w tej samej dziedzinie. Wówczas pula pieniędzy przeznaczona na daną nagrodę jest dzielona równo pomiędzy nich. Nagrody nie mogą być przyznawane pośmiertnie. Raz tylko uczyniono wyjątek, gdy w 1961 roku Nagrodę Pokojową przyznano byłemu sekretarzowi generalnemu ONZ, Szwedowi Dagowi Hammarskjöldowi, zmarłemu rok wcześniej.

Wszystkie posiedzenia i głosowania instytucji odpowiedzialnych za selekcję są tajne. Wyniki głosowania są ogłaszane zwykle w drugim tygodniu października. Wręczanie nagród (fizyka, chemia, fizjologia lub medycyna, ekonomia, literatura) odbywa się w Sztokholmie 10 grudnia w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Prezentacji laureatów dokonuje król Szwecji. Nagroda Pokojowa jest wręczana w Oslo przez przewodniczącego Komitetu Nobla norweskiego parlamentu w obecności króla i królowej Norwegii.

Waga nagród Nobla, a szczególnie Nagrody Pokojowej, sprawia, że czasem budzą one kontrowersje. Wyróżnienia dla dysydentów i pacyfistów z krajów rządzonych przez dyktatury nierzadko spotykają się z protestami zainteresowanych rządów. Tak stało się np. w 1937 roku, kiedy Adolf Hitler specjalnym dekretem zabronił Niemcom przyjmowania nagród Nobla, po tym jak w 1935 roku Nagrodę Pokojową dostał pacyfista niemiecki Carl von Ossietzky. Sporadycznie zdarzało się nawet, że wyróżnieni odmawiali przyjęcia nagrody, tak jak w 1973 roku Le Duc Tho z Północnego Wietnamu. Le Duc Tho wraz z byłym sekretarzem stanu USA Henrym Kissingerem został wyróżniony za doprowadzenie do podpisania w 1973 roku Układów Paryskich kończących wojnę wietnamską. Le Duc Tho chciał w ten sposób zaprotestować przeciwko eskalacji działań wojennych prowadzonych przez Amerykanów już w trakcie negocjacji pokojowych, a szczególnie potępionemu na całym świecie zbombardowaniu Hanoi w 1972 roku.

Nie wszyscy wyróżnieni, którzy otrzymali i przyjęli nagrodę, mogli ją osobiście odebrać. W 1975 roku Andriej Sacharow nie otrzymał od rządu radzieckiego zgody na wyjazd z kraju na ceremonię wręczenia Nagrody Pokojowej. Po latach odebrał jedynie medal. Podobnie było w przypadku Lecha Wałęsy wyróżnionego Nagrodą Pokojową w 1983 roku, w imieniu którego nagrodę odebrała żona Danuta. W historii nagrody zdarzało się, że niektórzy laureaci zostali wyróżnieni powtórnie, m.in. Maria Curie-Skłodowska (1903: fizyka, wraz z mężem Piotrem Curie; 1911: chemia), Linus Pauling (1954: chemia; 1962 Nagroda Pokojowa), Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (Nagroda Pokojowa w 1954 i 1981). Do swoistych rekordzistów należy wyróżniony aż trzykrotnie Nagrodą Pokojową Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (1917, 1944 i 1963).

Niektórzy wybitni twórcy nie zostali uhonorowani nagrodą, mimo iż cieszą się powszechnym uznaniem. Dotyczy to przede wszystkim literatów. Szczególnie Szwedzi wyrażali swe niezadowolenie z faktu, że Astrid Lindgren, znana na całym świecie autorka książek dla dzieci, nie została wyróżniona Nagrodą Literacką, podczas gdy sir Winston Churchill dostał nagrodę w dziedzinie literatury w 1953 roku. Trudno też wytłumaczyć fakt, że Mahatma Gandhi nigdy nie otrzymał Nagrody Pokojowej. Mimo podobnych wątpliwości nagroda pozostaje najbardziej prestiżowym wyróżnieniem na świecie, a jej laureaci są uznanymi autorytetami.

Dr ANNA BĄKIEWICZ jest adiunktem w Zakładzie Rozwoju Gospodarczego Instytutu Krajów Rozwijających się Uniwersytetu Warszawskiego.