Twoja wyszukiwarka

JOLANTA HERIAN-ŚLUSARSKA
NAUK PRZEMOŻNYCH PERŁA
Wiedza i Życie nr 10/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 10/2000

W 1993 roku do krakowskiej wszechnicy powróciły odłączone 50 lat temu wydziały medyczne i dziś jest to jedyny w Polsce uniwersytet kształcący lekarzy. Ale nie tylko w ten sposób łączy się tradycję z nowoczesnością w tej najstarszej polskiej uczelni.

Inauguracja roku akademickiego rozpoczyna się mszą w akademickiej kolegiacie św. Anny. W najstarszym budynku uniwersyteckim, Collegium Maius, formuje się uroczysty pochód. Przechodzi ulicami Jagiellońską i św. Anny, dalej Plantami do budynku Collegium Novum, obecnej siedziby władz uczelni. Pochód symbolizuje przejście od historii do współczesności.

Na czele orszaku idzie pedel, niosąc berło rektorskie, zwane berłem królowej Jadwigi, pochodzące z 1400 roku. Po nim prorektorzy i reprezentanci władz poszczególnych wydziałów, począwszy od najmłodszego - obecnie jest to Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej. A po nich kroczy rektor. Orszak zamykają pedle z berłami kardynałów Fryderyka Jagiellończyka i Zbigniewa Oleśnickiego. Te insygnia władzy symbolizują niezależność, jaką uczelnia chlubi się od średniowiecza, a także są oznaką władzy rektora. Na piersiach rektora, prorektorów i dziekanów lśnią ozdobne łańcuchy, zaś na palcu rektora tkwi uniwersytecki złoty pierścień z szafirem - rekwizyty te na co dzień spoczywają w gablotach Muzeum UJ.

Pochód profesorów dociera do Auli w Collegium Novum i następuje kolejny stały punkt inauguracyjnego ceremoniału: Jego Magnificencja Rektor wypowiada tradycyjną formułę na powitanie: Quod felix, faustum, fortunatumque sit, życzenia dla całej społeczności akademickiej, by nowy rok akademicki był szczęśliwy, szczodry i pomyślny.

Uczelnia w Krakowie zawdzięcza powstanie królowi Kazimierzowi Wielkiemu, który idąc za przykładem cesarza Karola IV, założyciela akademii w Pradze, powołał 12 maja 1364 roku Studium Generale. Po śmierci monarchy w 1370 roku uczelnia podupadła. Następca Kazimierza, Ludwik Węgierski, nie przejawiał zainteresowania krakowską wszechnicą.

Odrodziła się dopiero za panowania królowej Jadwigi, która rozumiała znaczenie nauki oraz potrzebę kształcenia ludzi dla państwa i Kościoła. Z jej otoczenia wychodziły kolejne inicjatywy wskrzeszenia Studium, uwieńczone uzyskaniem w 1397 roku zgody papieża Bonifacego IX na otwarcie w Krakowie wydziału teologicznego. Trzy lata później król Władysław Jagiełło, wypełniając ostatnią wolę przedwcześnie zmarłej monarchini, która przeznaczyła majątek osobisty na rzecz Akademii Krakowskiej, doprowadził do odnowienia uczelni, a później do jej rozkwitu.

Do istniejących już wydziałów prawa, medycyny i sztuk wyzwolonych dołączył wydział teologiczny, co w świetle ówczesnego prawa przekształcało uczelnię w uniwersytet. Król, wzorując się na uniwersytecie paryskim, wprowadził wybór rektora spośród profesorów.

Rok 1400 uważany jest za datę odnowienia Akademii Krakowskiej, a pierwsze półtora wieku istnienia uczelni było złotym okresem w jej historii. Wielu wykładających wówczas uczonych na trwałe wpisało się w dzieje nauki polskiej i europejskiej.

Chociaż w połowie XVI wieku w gronie profesorów uczelni krakowskiej było wiele znakomitości, a wśród studentów m.in. Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski czy Jan Kochanowski, Akademia Krakowska wkraczała w okres poważnego kryzysu. Przyczyną była decyzja władz uczelni o podjęciu walki z reformacją i wprowadzeniu studiów scholastycznych. W XVII wieku kryzys Akademii pogłębił jeszcze trwający całe dziesięciolecia konflikt z jezuitami, którzy próbowali przejąć szkolnictwo podległe dotychczas Akademii. Do obniżenia rangi krakowskiej wszechnicy przyczyniły się także zawieruchy dziejowe i kolejne wojny.

Nastał XVIII wiek. Komisja Edukacji Narodowej, przystępując do przebudowy systemu oświaty w Polsce, skierowała do Krakowa byłego wychowanka Akademii, Hugona Kołłątaja, który w 1780 roku rozpoczął wielkie dzieło naprawy Szkoły Głównej Koronnej - taką nazwę otrzymała wówczas Akademia Krakowska; jedną z reform było wprowadzenie polskiego jako języka wykładowego. Reforma została jednak zahamowana w wyniku niekorzystnych wydarzeń politycznych. Wymazanie Polski z mapy Europy w 1795 roku odcisnęło się na losach uczelni, która jednak, mimo licznych szykan zaborców, przetrwała.

W 1817 roku wszechnica otrzymała miano Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zlikwidowaniu Wolnego Miasta Krakowa w 1846 roku, tuż po wkroczeniu wojsk austriackich, przystąpiono do akcji germanizowania uczelni. Od 1853 roku na wszystkich wydziałach wykładano po niemiecku. Język polski powrócił dopiero w 1870 roku, a okres autonomii galicyjskiej uznać należy za niezwykle ważny w dziejach Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na uczelni pojawiło się wielu znakomitych uczonych i Kraków znów stawał się duchową stolicą Polski, a Uniwersytet pełnił rolę najważniejszego ośrodka nauki polskiej. Do wszechnicy ściągali studenci ze wszystkich trzech zaborów.

Wkrótce po wybuchu II wojny światowej - 6 listopada 1939 roku - gestapo aresztowało 183 krakowskich profesorów i asystentów. Kilkudziesięciu z nich zmarło w obozach koncentracyjnych. W tym samym czasie kilkunastu innych profesorów zostało zamordowanych w Katyniu, Kozielsku i Miednoje. Okupanci zniszczyli mienie uniwersyteckie. Mimo to od 1939 roku na wszystkich wydziałach prowadzone było tajne nauczanie; w ten sposób naukę na UJ pobierało około 800 studentów. Był wśród nich Karol Wojtyła - przyszły papież Jan Paweł II.

W styczniu 1945 roku zgłosiło się ponad 5 tys. chętnych do podjęcia nauki na UJ. Rozwój uczelni wstrzymany został znów po trzech latach. Władze zakazały prowadzenia wykładów uczonym światowej rangi, m.in. Romanowi Ingardenowi (filozof), Adamowi Krzyżanowskiemu (ekonomista) i Władysławowi Konopczyńskiemu (historyk). Inni, jak Karol Buczek (historyk), stali się ofiarami pokazowych procesów politycznych.

Władze komunistyczne podjęły decyzję o odłączeniu od UJ wydziałów: lekarskiego, farmacji, rolnego oraz teologicznego, Studium Wychowania Fizycznego i Studium Spółdzielczego. Większość z nich przekształcono w samodzielne uczelnie. Uniwersytet jednak, wierny swej dewizie: plus ratio quam vis (więcej znaczy rozum niż siła), przetrwał i te trudne lata.

W 1964 roku UJ uroczyście obchodził 600. rocznicę powstania. Przy okazji jubileuszu uczelnia wzbogaciła się o kilka nowych budynków. Wkrótce po zakończeniu obchodów wstrzymano jednak fundusze na dalszy rozwój Uniwersytetu, który przez kolejne dziesięciolecia postrzegany był przez władze jako siedziba opozycji. Zmiany nastąpiły dopiero w 1989 roku. W 1993 roku do Almae Matris powróciły trzy wydziały medyczne, dzięki czemu Uniwersytet Jagielloński jest dziś jedynym polskim uniwersytetem kształcącym lekarzy.

Wszechnica Jagiellońska cieszy się nieustającą popularnością wśród młodych ludzi. Na niektórych kierunkach o jedno miejsce ubiega się aż 10 kandydatów, a o indeks walczy średnio około 5 osób. W ostatnich latach liczba nauczycieli uniwersyteckich wzrosła o 6%, zaś liczba studentów aż trzykrotnie. Bez obniżenia poziomu nauczania uczelnia mogłaby przyjąć na studia dzienne około 50% chętnych więcej niż dziś, na przeszkodzie stoją jednak warunki lokalowe, utrudniające prowadzenie zajęć i prac badawczych, a także - zbyt mało akademików.

Najstarsze budynki UJ położone są w obrębie Starego Miasta i tworzą zabytkowy kwartał uniwersytecki między Plantami oraz ulicami św. Anny, Wiślną, Gołębią i Jagiellońską. Kilka instytutów znajduje się przy Grodzkiej, wiele rozproszonych jest w wynajmowanych budynkach. Biblioteka Jagiellońska oraz niektóre instytuty nauk ścisłych i przyrodniczych mieszczą się w okolicy al. Mickiewicza oraz ulic Ingardena i Reymonta. Większość klinik i zakładów Collegium Medicum jest usytuowana wzdłuż ulic Kopernika i Grzegórzeckiej; w Krakowie-Prokocimiu, w pobliżu Polsko-Amerykańskiego Instytutu Pediatrii CM UJ, znajdują się Wydział Farmacji, Biblioteka Medyczna i domy akademickie.

Budynki zabytkowe, w których dziś odbywa się wiele wykładów, nie są przystosowane do prowadzenia w nich zajęć z dużymi grupami, nierzadko ich stan techniczny zmusza do szukania lokali zastępczych. Lepsza sytuacja jest w obiektach położonych w obrębie tzw. II kampusu. Kwartał ten obejmuje budynki nauk biologicznych, chemicznych, fizycznych, matematycznych i filologicznych. Ich gmachy powstały w latach sześćdziesiątych z okazji jubileuszu 600-lecia założenia UJ. Niestety, i tam brak odpowiednich warunków do prowadzenia nowoczesnych badań. Problem ten doskwiera zwłaszcza Instytutowi Biologii Molekularnej.

I właśnie ten Instytut oraz Instytut Nauk o Środowisku jako pierwsze otrzymają nowoczesne siedziby w powstającym III kampusie na terenie Krakowa-Pychowic przy ulicy Gronostajowej, około 4 km od Rynku Głównego. W następnej kolejności znajdą się tam Instytut Informatyki, Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej oraz Wydział Biologii i Nauk o Ziemi. Do zwolnionych lokali po remoncie przeniosą się wydziały humanistyczne.

Uniwersytet Jagielloński, łącząc tradycję z nowoczesnymi kierunkami badawczymi, utrzymuje wysoką pozycję zarówno wśród polskich uczelni, jak i zagranicznych szkół wyższych. Według najobszerniejszej bazy danych amerykańskiego Instytutu Informacji Naukowej w Filadelfii, UJ może się szczycić najwyższą w Polsce wydajnością naukową mierzoną liczbą publikacji przypadających na jednego pracownika akademickiego, liczbą stypendiów z Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, nagród Prezesa Rady Ministrów dla młodych pracowników nauki oraz przyznanych grantów Komitetu Badań Naukowych.

Nie dziwi więc, że zdobywaniem wiedzy w krakowskiej uczelni zainteresowane są osoby z zagranicy. Umowy o akredytacji międzynarodowej (potwierdzające jakość oferowanego kształcenia) zdobyły Instytut Archeologii i Szkoła Medyczna dla Obcokrajowców (jednostka Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum). Cały kurs nauczania prowadzony jest w języku angielskim. Obecnie na UJ studiuje około 500 studentów zagranicznych. Uniwersytet ma ogromną szansę konkurować o studentów z innymi wybitnymi uczelniami.

600 lat temu

"Kazimierz Wielki, król Polski, zakłada w Krakowie Studium Powszechne 12 maja 1364 r. W Imię Pańskie, amen. To, co wola królewskiego Majestatu szczególnie z głębokiej pobożności i czystości wiary ku pożytkowi poddanych i zbawienia rodzaju ludzkiego w szczerym i szlachetnym uczuciu stanowi, niechaj zyska wiarygodność i cieszy się większą trwałością, ponieważ nic nie znaczą ustawy, jeśli się ich jak najusilniej nie przestrzega. Przeto My Kazimierz, z Bożej Łaski król Polski i ziem: krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, kujawskiej, pan i dziedzic Pomorza i Rusi, pragnąc gorąco, tak jak to jest naszym obowiązkiem, aby się rzecz pożyteczna i wszelka pomyślność rodzaju ludzkiego rozszerzała, bacząc na to, co lepsze i nie wątpiąc, że to duchowieństwu i poddanym Królestwa naszego pożytek przyniesie, postanowiliśmy w mieście naszym Krakowie wyznaczyć, obrać, ustanowić i urządzić miejsce, na którym by Studium Powszechne w każdym dozwolonym wydziale kwitło, a dla przyszłości na wieczne czasy tym pismem jego istnienie zapewnić chcemy. Niechże więc tam będzie nauk przemożnych perła, aby wydała męże dojrzałością rady znakomite, ozdobą cnót świetne i w różnych umiejętnościach wyuczone; niechaj otworzy się orzeźwiające źródło nauk, a z jego pełności niech czerpią wszyscy naukami napoić się pragnący. Do tego miasta Krakowa niechaj zjeżdżają się swobodnie i bezpiecznie wszyscy mieszkańcy, nie tylko Królestwa naszego i krajów przyległych, ale i inni, z różnych części świata, którzy pragną nabyć tę przesławną perłę wiedzy".

Fragment dyplomu fundacyjnego

Biblioteka Jagiellońska

Główny księgozbiór Uniwersytetu zgromadzony jest w Bibliotece Jagiellońskiej, której historia sięga początków istnienia Akademii Krakowskiej. Zbiory biblioteki obejmują około 3 mln woluminów, po które rocznie sięga bez mała 30 tys. czytelników. Jako centralna biblioteka uniwersytecka BJ sprawuje pieczę nad księgozbiorami 46 bibliotek instytutowych. Wprowadzana stopniowo komputeryzacja ułatwia dostęp do katalogów, także bibliotek zagranicznych, w postaci elektronicznej oraz do najcenniejszego dzieła, "O obrotach sfer niebieskich" Mikołaja Kopernika.

Wiosną 1995 roku rozpoczęto budowę nowego skrzydła biblioteki, architektonicznie wspaniale zharmonizowanego ze starym gmachem. Całkowita kubatura nowego skrzydła biblioteki wyniesie ponad 72 tys. m3, dzięki czemu powierzchnia użytkowa zwiększy się z obecnych 17 tys. do 35 tys. m2. Po rozbudowie Biblioteka Jagiellońska będzie mogła pomieścić 6 mln woluminów.

Słynni studenci i wykładowcy

Studenci XV wiek - Mikołaj Kopernik (astronom), XVI wiek - Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski, Jan Kochanowski (twórcy literatury polskiego renesansu) XX wiek - w czasie II wojny na tajnym nauczaniu studentem był Karol Wojtyła (papież Jan Paweł II).

Wykładowcy

XV wiek - Stanisław ze Skalbmierza, Paweł Włodkowic (prawnicy), Jan z Głogowa (matematyk), Wojciech z Brudzewa (astronom), Maciej Miechowita (historyk i lekarz), XVII wiek - Jan Brożek (matematyk), XVIII wiek - Jan Śniadecki (matematyk i astronom), Hugo Kołłątaj (polityk, pisarz i filozof, reformator UJ), Rafał Czerwiakowski (chirurg), Jan Jaśkiewicz (lekarz, chemik, przyrodnik), Jan Szaster (lekarz, farmaceuta), XIX wiek - Józef Szujski, Michał Bobrzyński (historycy), Zygmunt Wróblewski, Marian Smoluchowski (fizycy), Karol Olszewski, Leon Marchlewski (chemicy), XX wiek, okres międzywojenny - Kazimierz Nitsch, Tadeusz Lehr-Spławiński, Tadeusz Sinko, Ignacy Chrzanowski, Stefan Kołaczkowski (filolodzy), Roman Grodecki, ks. Konstanty Michalski, Stanisław Kot (historycy), Rafał Taubenschlag, Fryderyk Zoll (prawnicy), Napoleon Cybulski, Ludwik Teichmann, Tadeusz Browicz (lekarze).

Uniwersytet w liczbach

  • Na UJ studiuje ponad 28 tys. osób (ze słuchaczami studiów podyplomowych i doktoranckich - ponad 31 tys.), z tego 17 tys. kształci się na dziennych studiach stacjonarnych, obejmujących 36 kierunków oraz 37 specjalności. Na większości tych kierunków warunkiem przyjęcia są konkursowe egzaminy wstępne. Oferuje również kształcenie na licznych studiach zaocznych, wieczorowych, eksternistycznych, podyplomowych i doktoranckich (oraz dla około 700 słuchaczy na kursach Szkoły Letniej Kultury i Języka Polskiego);
  • Zatrudnia 5.5 tys. osób, jest właścicielem 53 budynków, wynajmuje lokale w 21 kamienicach czynszowych;
  • Ma 11 wydziałów oraz liczne jednostki pozawydziałowe międzywydziałowe;
  • Zajęcia prowadzi ponad 3 tys. nauczycieli akademickich, 349 profesorów tytularnych, 421 doktorów habilitowanych;
  • Studiuje około 500 studentów zagranicznych;
  • Roczny budżet uczelni wynosi około 300 mln zł, z czego 15% to wpływy własne;
  • Uniwersytet Jagielloński, adres: 31-007 Kraków, ul. Gołębia 24, tel.+48(12) 422-10-33, fax:+48(12) 422-32-29, e-mail: rektor@adm.uj.edu.pl, Internet: www.uj.edu.pl

Jubileusz krakowskiej uczelni

W 2000 roku cała społeczność akademicka Uniwersytetu Jagiellońskiego obchodzi jubileusz 600-lecia odnowienia Akademii Krakowskiej.

Zgodnie z decyzją Senatu UJ jubileusz rozpoczął się 12 maja 1999 roku, a zakończy 12 maja 2001 roku. Centralne uroczystości jubileuszowe zaplanowano na 30 września - 1października.

Mgr JOLANTA HERIAN-ŚLUSARSKA, absolwentka filologii germańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, jest tłumaczem i dziennikarką. Podczas jubileuszu 600-lecia odnowienia Akademii Krakowskiej jest odpowiedzialna w Biurze Jubileuszowym za kontakty UJ z mediami.