Twoja wyszukiwarka

MICHAŁ RÓŻYCZKA
SYGNAŁY - CZARNA DZIURA WAGI ŚREDNIEJ
Wiedza i Życie nr 12/2000
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 12/2000

Astronomowie odkryli czarną dziurę o niespotykanych dotychczas własnościach.

Galaktyka M82, czyli obiekt nr 82 w XVIII-wiecznym katalogu astronomicznym sporządzonym przez Charlesa Messiera, leży w tle gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy i jest od nas odległa o 11 mln lat świetlnych. Należy do obiektów określanych przez astronomów jako Starburst Galaxies ("galaktyki eruptywnie gwiazdotwórcze"), w których procesy tworzenia, powstawania gwiazd osiągają wyjątkowo wysoką wydajność. Podczas takiej "erupcji gwiazdotwórczej" powstają liczne gwiazdy o masach od kilkunastu do kilkudziesięciu M (mas Słońca), które emitują olbrzymie ilości promieni ultrafioletowych i są źródła-mi silnych wiatrów gwiazdowych. Krótkie i burzliwe życie takiej gwiazdy kończy się wybuchem supernowej, w następstwie którego jej zewnętrzne warstwy ulegają rozproszeniu, zaś warstwy wewnętrzne przekształcają się w zwarty obiekt (gwiazdę neutronową lub czarną dziurę).

W samym fakcie znalezienia czarnej dziury w aktywnym gwiazdotwórczo obszarze M82 nie ma więc nic dziwnego. Zaskakujące okazały się jednak jej parametry. Jest to pierwszy tego typu obiekt o masie kilkuset M. Dotychczas znajdowano wyłącznie dziury o masach zaledwie paru M lub paru milionów M. Co więcej, wszystkie znane uprzednio czarne dziury o dużych masach leżały dokładnie w centrach galaktyk, podczas gdy nowo odkryty obiekt znajduje się w odległości aż kilkuset lat świetlnych od centrum M82. Pochodzenie olbrzymich czarnych dziur znajdowanych w centrach galaktyk jest jednym z otwartych problemów astrofizyki. W świetle nowego odkrycia wysoce prawdopodobna wydaje się hipoteza, zgodnie z którą biorą one początek z podobnych do odkrytej w M82 dziur "średniomasywnych". Niezależnie od miejsca, w którym powstał, obiekt taki powoli przemieszcza się do centrum galaktyki, gdzie następnie "przybiera na wadze", wchłaniając opadającą nań materię (trzeba tu dodać, że "wędrówka" czarnej dziury nie ma w sobie nic niezwykłego, a do opisania wystarcza fizyka klasyczna). Warto też wspomnieć, iż centralna dziura naszej Galaktyki osiągnęła masę 2.6x106 M.

Na razie nie wiadomo, niestety, skąd biorą się dziury średniomasywne. Być może tworzą się w następstwie wybuchów "supergwiazd" hipotetycznych obiektów, które powstają poprzez zlanie się dużej liczby zwyczajnych gwiazd.