Twoja wyszukiwarka

IRENEUSZ NOWAK
URAN W MUNDURZE
Wiedza i Życie nr 3/2001
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 3/2001

Wszystko wskazuje na to, że amunicja zawierająca zubożony uran będzie coraz częściej stosowana w konfliktach zbrojnych. Jest ona niezwykle skuteczna i nie zagraża atakującym oddziałom.

Zubożony uran robi karierę w wojsku. Jest wykorzystywany przede wszystkim do produkcji amunicji przeciwpancernej. Nie dość, że łatwo przebija pancerz, to w momencie jego przebijania nagrzewa się do wysokiej temperatury i ulega samozapaleniu. Produkcja takich pocisków nie jest łatwa. Uran musi bowiem charakteryzować się wysoką czystością, a ponadto trzeba go umieszczać w specjalnych osłonach tytanowych. W przeciwnym razie szybko ulega korozji, kruszeje, a produkty reakcji mogą spowodować skażenie otoczenia. I choć sam uran nie jest drogi, to koszty wytworzenia przeciwczołgowego pocisku są stosunkowo wysokie i przekraczają 1000 dolarów za sztukę.

Tabela 1: Charakterystyka amerykańskiej amunicji przeciwpancernej z rdzeniem uranowym
Typ amunicji Kaliber [mm] Masa rdzenia uranowego[g] Nazwy systemów wystrzeliwujących amunicję Rodzaj sił zbrojnych wykorzystujących amunicję
M829A1
M829A2
120 5350 Czołgi M1A1
M1A2 Abrams
Siły lądowe
Korpus piechoty morskiej
M900 105 4246 Czołgi M1 Abrams Siły lądowe
M833
M774
105 3668
3355
Czołgi M60A3
PGU-14 30 298 Działka GAU-8 A/B samolotów A-10 Thunderbold Siły powietrzne
M919
M791
Frangible
25 97 Bojowe wozy piechoty M2M3 Siły lądowe.
Korpus piechoty morskiej
PGU-20 25 148 Samoloty AV-8B Harrier
Karabin maszynowy MK 38
Siły morskie
Korpus piechoty morskiej
MK 149-2 20 70 Działka pokładowe Siły morskie

Duża gęstość zubożonego uranu (o 65% większa niż ołowiu) sprawia też, że wykorzystuje się go jako materiał do produkcji wykładzin przeciwpancernych stosowanych w czołgach. W pancerzu uran znajduje się między dwiema warstwami stali. W tego rodzaju wykładziny są wyposażone amerykańskie czołgi M1A1, produkowane od 1993 roku.

Istotne znaczenie dla stabilności lotu głowicy rakiety lub samolotu ma ich wyważenie. Odpowiednie balasty w nowej generacji samolotów wojskowych robi się właśnie ze zubożonego uranu. Znajduje on również zastosowanie w produkcji urządzeń nawigacyjnych i przeciwwag w pociskach samonaprowadzających Tomahawk.

Amunicją przeciwpancerną z rdzeniem uranowym dysponuje dziś wiele państw. Oprócz Stanów Zjednoczonych mają ją: Wielka Brytania, Francja, Rosja, Grecja, Turcja, Izrael, Arabia Saudyjska, Bahrajn, Egipt, Kuwejt, Pakistan, Tajlandia, Korea Południowa, Tajwan i kraje, które ją zakupiły w USA, ale Pentagon dotąd ich nie ujawnił.

Amunicja taka jest wykorzystywana przez różne rodzaje sił zbrojnych. Jej charakterystyki przedstawia tabela 1. Oprócz amunicji wyszczególnionej w tabeli należy jeszcze wymienić bomby amerykańskie typu ADAM i PDM.

Po raz pierwszy USA i Wielka Brytania wykorzystały amunicję ze zubożonym uranem w czasie wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku. Czołgi amerykańskie M1A1 niszczyły czołgi irackie T-72 odległości 3 km, zaś brytyjskie Challengery trafiały pojazdy przeciwnika jeszcze większego dystansu. Ocenia się, że ponad 1400 czołgów irackich zostało trafionych amunicją ze zubożonym uranem. Używano jej także do niszczenia wozów bojowych i schronów. Spośród 2058 amerykańskich czołgów uczestniczących w operacji "Pustynna Burza" 654 miały pancerze wzmocnione zubożonym uranem. Aby przebić taki pancerz, czołgi irackie musiały się zbliżyć do nich podczas walki na odległość 400 m. Amunicję ze zubożonym uranem używały także inne rodzaje sił zbrojnych. Przedstawiono to w tabeli 2.

Tabela 2: Zużycie amunicji uranowej podczas operacji "Pustynna Burza"
Rodzaj sił zbrojnych System uzbrojenia Kaliber [mm] Liczba wystrzelonych pocisków Masa zużytego uranu [kg]
Siły lądowe (US Army) Czołgi M1 Abrams
Czołgi M1A1,A2 Abrams
105
120
504
9048
2140
48 406
Siły powietrzne (US Air Force) Samoloty A-10A Warthog 30 783 514 233 483
Siły morskie (US Navy) Działka Phalanx 20 ? ?
Piechota morska (US Marines Corps) Samoloty AV-8B Harrier
Czołgi M60A3
25
105
67436
?
9980
?
Siły lądowe Wielkiej Brytanii Czołgi Challenger 120 88 471
Ogółem Czołgi
Samoloty
9640
850950
51017
243463

Oprócz wymienionych w tabeli 9720 sztuk amunicji lotniczej oraz 660 sztuk amunicji czołgowej, zawierających w sumie 640 kg zubożonego uranu, wybuchło wskutek wielkiego pożaru magazynów w bazie amerykańskiej Doha w Kuwejcie. Ocenia się, że podczas operacji "Pustynna Burza" do środowiska naturalnego dostało się 305-340 zubożonego uranu.

Amunicji ze zubożonym uranem używały także oddziały NATO podczas operacji lotniczej przeciwko Jugosławii w 1999 roku. Samoloty amerykańskie A10 wystrzeliły 31 tys. sztuk takich pocisków przeciwko jugosłowiańskim wozom bojowym (razem 10.5 t uranu). Oprócz tego w Kosowie, Serbii i Czarnogórze użyto 1500 pocisków Tomahawk (4.5 t uranu). Większość pocisków nie trafiła w cel i wybuchła, uderzając w grunt i skażając go zubożonym uranem.

Skażenia mają charakter miejscowy, a ich źródłem jest palący się uran. Zapalenie rdzenia następuje po przebiciu pancerza. Uran zapala się samorzutnie, rozgrzewając się w przebijanym pancerzu czołgu. Spaleniu ulega 18-70% rdzenia, przy czym powstają dwa tlenki uranu: nierozpuszczalny w wodzie trójtlenek oraz rozpuszczalny dwutlenek. Bezpośrednio po powstaniu tlenki występują w postaci aerozolu, który roznosi wiatr. Cięższe cząsteczki osiadają w pobliżu, lżejsze mogą utrzymywać się w powietrzu przez kilka godzin i przedostawać do dróg oddechowych. Cząsteczki rozpuszczone w wodzie mogą trafiać do dróg pokarmowych.

Około 70% rozpuszczalnego uranu, który przedostał się do organizmu, człowiek wydala w ciągu 24 godzin z moczem. Reszta gromadzi się w kościach, nerkach i innych tkankach miękkich, skąd jest powoli wydalana z moczem. Nerki są najbardziej narażone na chemiczną toksyczność uranu. Tak więc ani zewnętrzne, ani wewnętrzne napromienienie nie stanowi zagrożenia, lecz toksyczność chemiczna spożytego lub wdychanego uranu.

Można oczekiwać, że w rejonach, gdzie znajdują się wraki czołgów i wozów bojowych trafionych pociskami ze zubożonym uranem moce dawek promieniowania, w porównaniu z tłem, mogą być większe. Skażony rejon będzie miał jednak powierzchnię ograniczoną do kilkuset metrów kwadratowych, zaś poziom narażenia radiacyjnego można określić jako bardzo niski. By zapobiec przenikaniu uranu do dróg oddechowych i pokarmowych żołnierzy, stosuje się procedury ochronne, które określa dowódca. Obejmują one m.in. oznakowanie granic terenu skażonego, uprzedzenie żołnierzy o możliwości narażenia, użycie masek i rękawic ochronnych, a przede wszystkim przestrzeganie reżimów sanitarnych i higienicznych.

Miejsca, w których wojska NATO ostrzeliwały cele pociskami zawierającymi zubożony uran, zaznaczono żółtymi gwiazdkami. Kolor czerwony wskazuje miejsca stacjonowania polskich oddziałów.

Latający piorun

W okresie zimnej wojny do zwalczania sił pancernych Układu Warszawskiego Amerykanie skonstruowali samolot szturmowy A-10 Thunderbolt, zwany "niszczycielem czołgów". W latach 1972-1984 wyprodukowano 715 sztuk tych maszyn. Samolot ma maksymalną masę startową 22 t (w tym 7 t środków bojowych) i może latać z prędkością do 700 km/h.

Uzbrojenie stanowi pokładowe działko lotnicze GAU-8 Avenger, służące do zwalczania czołgów, oraz bomby, wyrzutnie rakiet kierowanych i niekierowanych, które są podwieszane na 10 węzłach pod kadłubem i skrzydłami. Siedmiolufowe działko obrotowe ma kaliber 30 mm i zapas 1174 sztuk naboi. Zespół luf jest obracany przez silniki hydrauliczne umożliwiające wystrzelenie w jednej sekundzie około 40 pocisków.

Działko strzela pociskami przeciwpancernymi PGU-14 oraz odłamkowo-zapalającymi PGU-13, ładowanymi do taśmy w stosunku pięć do jednego. Pocisk przeciwpancerny z rdzeniem wykonanym z uranu zubożonego ma prędkość początkową 1060 m/s i przebija pancerz czołgu już z odległości 6500 m. Cały system strzelecki - działem, nabojami i systemem ich podawania waży 1900 kg i jest wielkości samochodu osobowego. Specjalne urządzenie naziemne wyładowuje zużyte łuski i ładuje nowe naboje w 13 minut. Strzelające działko wydaje bardzo specyficzny dźwięk, słyszany nawet z odległości kilku kilometrów, powoduje dodatkowy efekt psychologiczny.

Samoloty A-10 po raz pierwszy użyte podczas operacji "Pustynna Burza" zniszczyły wtedy około 1000 czołgów i 500 transporterów opancerzonych.

JERZY LIWIŃSKI

Płk w st. spocz. dr hab. IRENEUSZ NOWAK i mjr dypl. BOGUSŁAW SZUBA pracują w Szefostwie Wojsk Obrony Przeciwchemicznej Dowództwa Wojsk Lądowych.