Twoja wyszukiwarka

ADINA ZEMANEK BOGDAN S. ZEMANEK
CHIŃSZCZYZNA
Wiedza i Życie nr 5/2001
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 5/2001

Wiele milionów Chińczyków - zwłaszcza starszych - nie zna języka ogólnonarodowego. Jedynym środkiem komunikowania się z rodakami z drugiego krańca Chin jest... pismo. Nie mogąc się dogadać, mogą się "dopisać".

Nasze pismo - alfabet łaciński - jest typu fonetycznego. W piśmie tym każdej z około 25 liter odpowiada jakiś dźwięk; dodajmy, że tylko dźwięk zapisany jako litera, która nie ma własnego znaczenia. Pismo chińskie jest typu ideograficznego. Jest bardzo skomplikowane. Składa się z ideogramów - symboli graficznych mających określone znaczenie. Ideogramami są również starożytne hieroglify egipskie, a współcześnie - cyfry, wzory chemiczne, znaki drogowe czy ikony w komputerze.

Każdy chiński ideogram jest jedną sylabą. We współczesnym, standardowym języku chińskim jest stosunkowo mało sylab, nieco ponad 400. Choć każdą z nich można wymawiać (maksymalnie) w czterech tonach (równym, wznoszącym, opadająco-wznoszącym i opadającym), nie zapobiega to występowaniu znacznej liczby homofonów znaków o jednakowej wymowie, ale różnych znaczeniach. W języku chińskim jest ich bardzo wiele. Na przykład w ten sam sposób (mu w tonie opadającym) wymawia się znak "drzewo" (forma archaiczna), znak "oko" i inne.

Mały słownik chińsko-angielski wymienia 48 różnych znaków shi (czytaj: szy), którym odpowiadają różne znaczenia, w tym 9 jednakowo wymawianych tonem równym, tyle samo wznoszącym, 6 - opadająco-wznoszącym i aż 24 tonem opadającym. W tym samym słowniku z 38 znaków li aż 23 to homofony wymawiane tonem opadającym. Pojedynczy znak to w zasadzie samodzielne słowo. Dziś większość słów składa się z dwu lub trzech ideogramów - sylab. Dawne jednosylabowe słowa były niejednoznaczne i coraz bardziej utrudniały porozumiewanie się.

Chińskie ideogramy, hanzi (czytaj: handzy), najogólniej można podzielić na trzy grupy: piktogramy, znaki zapożyczone oraz znaki ideograficzno-fonetyczne. Pierwsze wywodzą się ze schematycznych obrazków, za pomocą których starano się oddać znaczenie konkretnych przedmiotów, zjawisk lub abstrakcyjnych pojęć. Piktogramy mogą składać się z jednego obrazka-znaku bądź z dwu, trzech i więcej (piktogramy złożone). Na przykład złożony piktogram "odpoczywać" składa się z dwu piktogramów prostych: "drzewo" i "człowiek". Ideogram może być także zbudowany z dwu i więcej takich samych znaków prostych, na przykład "las" to dwa znaki oznaczające "drzewo", zaś "gąszcz" to trzy takie znaki.

Ryc. 1. Homofony, znaki o jednakowej wymowie, ale różnie zapisywane i o różnym znaczeniu

Ryc. 2. Znaki piktograficzne

Bardzo wcześnie w piśmie chińskim zaczęto również "pożyczać" znaki. Już istniejący ideogram (o określonym znaczeniu i wymowie) używano do zapisu innego słowa, które miało tak samo lub podobnie brzmiącą wymowę. To właśnie są znaki zapożyczone zmieniły one znaczenie, ale zachowały wymowę. Do najczęściej używanych znaków zapożyczonych należy lai - pierwotnie jakiś rodzaj zboża - którym zapisywano podobnie wymawiane słowo "iść", "przyjść". Tak więc zdanie wang lai gong można było odczytać jako "król-zboże-pałac", dopiero kontekst wskazywał, o co chodzi. Dziś o pierwotnym znaczeniu znaku lai - "zboże" całkowicie zapomniano.

Trzecia grupa znaków (ideograficzno-fonetyczne) jest dziś najliczniejsza w piśmie chińskim. Ideogram należący do tej grupy składa się z dwu części. Jedna, tzw. klucz, pierwiastek, określa kategorię znaczeniową znaku (na ogół wyróżnia się 214 kluczy), druga - dokładną lub przybliżoną wymowę. Ich położenie względem siebie może być różne. Część kluczy, najliczniejsza, występuje po lewej stronie znaku, inne po prawej, na górze, na dole bądź okalają część fonetyczną.

W najstarszych zabytkach pisma chińskiego (XIX-XIV wiek p.n.e.) występują proste rysunki ludzi, zwierząt, przedmiotów itp. Później pismo ewoluowało i ulegało przekształceniom; powszechne użycie tuszu i pędzelka, którym pisano na papierze, oraz konieczność przepisywania wielkiej liczby dokumentów doprowadziły do standaryzacji i uproszczenia znaków. Zaokrąglone formy wcześniejszego pisma, trudne do namalowania, zmieniono na prostokątne, a wszystkie elementy znaku zostały "upakowane" w kwadratowym polu. Obowiązująca do naszych czasów norma pisma chińskiego została przyjęta w II wieku p.n.e. Pojawiające się później formy zapisu to jedynie odmiany kaligraficzne, zmiany sposobu pisania, a nie samych znaków.

Z kaligraficznego i formalno-porządkowego punktu widzenia w każdym znaku wyróżnia się określoną liczbę elementów graficznych - kresek; kolejność pisania poszczególnych kresek podlega ściśle określonym regułom, których opanowanie jest istotną częścią znajomości pisma chińskiego (brak tej wiedzy utrudnia np. korzystanie ze słownika). Ideogramem może być jedna kreska, ale może ich być i... ponad trzydzieści. Około 60% podstawowych ideogramów liczy "tylko" 9-16 kresek.

Współczesny wielki słownik znaków chińskich "Hanyu da zidian" wymienia około 60 tys. ideogramów. Znajomość około 7 tys. hanzi pozwala przeczytać wszystkie teksty, trudności mogą pojawić się tylko przy tekstach dawnych, w których zapisane są słowa już zapomniane. Żeby przeczytać chińską gazetę, trzeba znać około 2 tys. znaków.

Kiedy już mniej więcej poznaliśmy złożoność pisma chińskiego, możemy zapytać: czy nie jest ono anachronizmem, z którego należałoby zrezygnować? Próby alfabetycznego zapisu języka chińskiego mają długą historię, ale rozmaite systemy tworzone zarówno przez obcokrajowców, jak i Chińczyków nie znalazły powszechnego zastosowania. W czym tkwi problem?

Ryc. 3. Piktogramy złożone

Ryc. 4. Znaki zapożyczone na przykładzie lai - przyjść, przybywać

Ryc. 5. Budowa i części składowe znaku chińskiego na przykładzie ideogramu xia (czytaj: sia) - krewetka

Ryc. 6. Położenie kluczy (części znaczących) w ideogramach. Klucze zaznaczono kolorem czerwonym

Zacznijmy od podstawowego pytania: co mamy na myśli, mówiąc "język chiński"? Ten, którym mówi się w Pekinie czy w Xiamen? Język, w którym napisano wielkie dzieła chińskich filozofów? Dzisiejszy język literacki? Niewątpliwie w tych wszystkich przypadkach chodzi o chiński, tyle że są to różne języki chińskie. Językoznawcy mówią nie o jednym języku chińskim, ale o 7-8 językach; niektórzy nazywają je głównymi dialektami języka chińskiego i wymieniają wiele mniejszych. Jako współczesny język ogólnonarodowy przyjęto dialekt oparty na pekińskim. Jest to język urzędowy, język prasy, radia i telewizji.

Ryc. 7. Przykłady znaków w formie tradycyjnej i uproszczonej

Jednak miliony - zwłaszcza starszych - Chińczyków nie znają tego języka. Dla nich, przynajmniej dla tych, którzy umieją czytać i pisać, jedynym środkiem komunikowania się ze swoimi rodakami z drugiego krańca Chin jest właśnie pismo. Dzięki specyfice ideogramów, mimo całkowicie różnej wymowy na Południu i Północy, znaczenie będzie wiernie oddane. Z historycznego punktu widzenia unifikująca rola pisma chińskiego jest nie do przecenienia. Umożliwiło ono elitom intelektualnym tego wielkiego kraju swobodną wymianę poglądów, mimo barier na poziomie języka mówionego. Można powiedzieć, że ten naród, liczący 1.25 mld członków, to nie "ludzie jednego języka", a raczej "lud jednego pisma".

Kwestia, czy zapis alfabetem łacińskim (lub cyrylicą) ma zastąpić tradycyjne pismo, była szeroko dyskutowana i cieszyła się zmienną popularnością w zależności od nastrojów politycznych. Od 1959 roku obowiązuje pinyin - transkrypcja języka chińskiego oparta na alfabecie łacińskim, którą coraz powszechniej stosuje się jako pomocniczy środek zapisu fonetycznego.

W latach pięćdziesiątych główny wysiłek skierowano nie na romanizację pisma chińskiego, lecz na uproszczenie i standaryzację ideogramów. Usunięto rzadko używane znaki o tym samym znaczeniu, a następnie wprowadzono uproszczone wersje znaków. Zmniejszenie liczby kresek w znaku ułatwia pisanie około 2 tys. podstawowych ideogramów - ale utrudnia czytanie tekstów klasycznych, a także zapamiętywanie znaczeń. Współczesne ideogramy często nie przypominają wersji pierwotnej. Uproszczenie pisowni miało przyczynić się do likwidacji analfabetyzmu, ale czy tak się stało - brakuje danych. Badań nie można przeprowadzić ze względów politycznych: wyniki niezgodne z poglądami głoszonymi przez państwo byłyby fatalne w skutkach. Tajwan i Japonia, używające złożonych znaków tradycyjnych, mają bardzo niski poziom analfabetyzmu, co sugeruje, że nie prostota pisma, lecz system edukacji ma decydujące znaczenie.

Chiński w komputerze?

Ta wielka maszyna do pisania ma kilka tysięcy klawiszy. W Chinach do niedawna ceniono umiejętność pisania na takiej maszynie. Było to jednak zadanie trudne, żmudne i przez to niezbyt popularne

Komputery w Chinach mają taką samą klawiaturę jak na całym świecie. Jednak praca z chińskojęzycznym edytorem jest bardziej skomplikowana niż w przypadku języków posługujących się alfabetem. Liczba chińskich ideogramów praktycznie uniemożliwia zakodowanie ich za pomocą kombinacji klawiszy (analogicznie do naszego Alt plus n daje ń). Wszystkie metody pisania ideogramów polegają na wyborze znaku z odpowiednio zorganizowanego słownika. Każdy chiński edytor jest sprzężony ze zbiorem uporządkowanych znaków ("elektronicznym słownikiem"). Edytory umożliwiają wybór metody transkrypcji najbardziej odpowiadającej użytkownikowi. Sposoby wprowadzania znaków są właściwie analogiczne do wyszukiwania ideogramów w słowniku - tyle że zamiast słownikowych indeksów mamy menu edytora. Słowniki (te książkowe) mają układ alfabetyczny według transkrypcji pinyin (czytaj: pinjin). Ponadto mają indeks znaków ułożony według liczby kresek w znaku w połączeniu z kluczem lub wedle kolejności pisania kresek.

Z naszego punktu widzenia najprostszą i najłatwiejszą formą pisania znaków chińskich na komputerze jest metoda transkrypcyjna. Wpisujemy wymowę znaku w transkrypcji alfabetem łacińskim (pinyin), cyfrą oznaczamy ton i otrzymujemy listę znaków ułożoną od najczęściej do najrzadziej używanych; lista jest numerowana wybierając numer, wybieramy żądany znak, który następnie pojawia się w tekście. Może to zabrzmi paradoksalnie, ale komputeryzacja może ocalić "archaiczne" chińskie znaki. Gdy tempo życia rośnie, liczba dokumentów w obiegu zwiększa się coraz bardziej. Ręczne przepisywanie lub pisanie na "maszynie-organach" nie wystarcza. Komputery w Chinach, Japonii, częściowo także w Korei - tam, gdzie obowiązuje pismo ideograficzne - "piszą" znaczkami i robią to całkiem sprawnie.

ADINA ZEMANEK ukończyła sinologię na Uniwersytecie Bukareszteńskim. Dwa lata studiowała w Chinach, na Uniwersytecie w Chengdu.
BOGDAN S. ZEMANEK jest studentem psychologii i etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Trzy lata studiował język chiński na uniwersytetach w Chengdu i Jinanie.