Twoja wyszukiwarka

PAWEŁ RUTKOWSKI
MAŁPA W INTERNECIE
Wiedza i Życie nr 7/2001
Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 7/2001

Kot, pies, ślimak, świnia, słoń czy wreszcie małpa to tylko niektóre z określeń znanego na całym świecie znaku internetowego @. Skąd bierze się ta różnorodność?

Jesienią ubiegłego roku The Linguist List, czyli internetowa lista informacyjna językoznawców z całego świata1, stała się forum gorącej dyskusji dotyczącej różnych sposobów określania znaku @ (po polsku nazywanego małpą). Zbieranie danych zainicjowała Karen Steffen Chung z Uniwersytetu Narodowego na Tajwanie. Zainteresowanie tym z pozoru drobnym problemem przerosło wszelkie oczekiwania tajwańskiej lingwistki - kilkuset językoznawców z różnych zakątków globu poszukiwało przez wiele tygodni lokalnych określeń symbolu @, informując się o wynikach badań. Efektem akcji było sporządzone przez Karen Steffen Chung zestawienie danych ze wszystkich języków, do których udało się dotrzeć pomagającym jej lingwistom.

Znak @ pojawił się po raz pierwszy najprawdopodobniej w świecie anglojęzycznym. Posługiwano się nim przy ręcznym wypisywaniu faktur do oznaczania ceny jednostki, np. 5 @ $10 (pięć sztuk po 10 dolarów). Dawniej odczytywany był jako at the rate of - dziś z tej formułki pozostało jedynie słowo at - znaczące na, w. Użycie związane z handlem i księgowością jest wciąż żywe w językach hindi, tamilskim i tybetańskim. Dlatego w adresach poczty elektronicznej znak @ zastępowany jest przez użytkowników tych języków zwrotami "po kursie", "po cenie". W języku hindi internetowy adres Wiedzy i Życia odczytywany byłby np. jako WiedzaiZycie ki dar se proszynski.pl, czyli WiedzaiZycie po kursie proszynski.pl.

We współczesnym języku angielskim symbol @ oznacza wyłącznie umiejscowienie czegoś gdzieś (np. konta na serwerze poczty elektronicznej). Nazywany jest at sign, czyli - znak (przyimka) at. Inne określenia są niezwykle rzadkie i mają zabarwienie oficjalne (np. commercial a, czyli - a komercyjne, handlowe) lub regionalne (np. a snail - a ślimak, które szczególnie upodobali sobie Australijczycy).

Warto zauważyć, że nazwa commercial a (wskazująca na związane z handlem pochodzenie znaku) pojawia się także w innych językach: we włoskim (a commerciale), rosyjskim (a kommerčeskoe), francuskim - szczególnie w Kanadzie (a commercial). Podobne nazwy funkcjonują w estońskim (kommertsmärk - znak komercyjny, i kommerts-ätt - komercyjne at) oraz w litewskim (comercial et). Badacze podają jednak, że w przypadku języka litewskiego powiązanie z "komercyjnością" jest wynikiem zapożyczenia nazwy z angielskiego (a nie tradycji), o czym świadczy np. mylenie znaku @ ze znakiem & (także kojarzonym z angielszczyzną) i odczytywanie obu jako ir (łącznik "i" w języku litewskim).

Wpływ języka angielskiego na świat Internetu jest tak wielki, że nawet w niektórych krajach nieanglojęzycznych znak małpy określa się po prostu jako at. Czasami dotyczy to jedynie kręgów akademickich i informatyków; tak dzieje się w Norwegii, Finlandii i Holandii. W wielu językach przejęte z angielskiego at jest jedyną nazwą znaku @. Mamy wtedy do czynienia z tzw. zapożyczeniem właściwym - analogicznym do pożyczek takich, jak menu czy brydż w polszczyźnie. Zapożyczenie obcego wyrazu może polegać na przejęciu jego wersji oryginalnej lub nieznacznie zmienionej. Drobne przekształcenia fonetyczne występują np. w serbskim (et), islandzkim (att) i tureckim (et) odpowiedniku angielskiego at. Tak jest też w języku japońskim, w którym małpa to atto maaku, czyli dostosowane do fonologii japońskiej angielskie określenie at mark. Angielski oryginał bywa czasem - jak w tym wypadku - przyswojony poprzez dodanie rodzimego słówka "znak", np. w szwedzkim (at-tecken - znak at) czy w dialekcie mandaryńskim języka chińskiego (at-hao - znak at).

W niektórych językach na określenie znaku @ utworzono kalki językowe, czyli dokładne odwzorowanie danego wyrażenia za pomocą rodzimych elementów. Tak jest w języku rumuńskim, gdzie znak @ to la, które znaczy dokładnie tyle co angielskie at (w, na). Przyimki oznaczające umiejscowienie (czyli odpowiadające polskim w, na, u) używane są przy podawaniu adresów e-mail także m.in. w tadżyckim (bah), perskim (dar), arabskim (fi) i tamilskim (il). W innych językach powstały nazwy zupełnie niezależne od angielskiego wzoru. Dane zebrane przez Karen Steffen Chung pokazują jednak, że nawet wówczas nazwa musi być czymś umotywowana (a więc nie jest po prostu niewykorzystaną dotąd w języku sekwencją dźwięków). W przypadku znaku @ motywacją nazwy jest najczęściej jego kształt.

Znak @ przypomina łacińską literę a. Dlatego w języku indonezyjskim i w egipskiej odmianie języka arabskiego nazywany jest po prostu a. Użytkownicy wielu języków wykorzystują inną zbliżoną literę - grecką alfę, np. w duńskim przyjęło się określenie alfa(-tegn) - (znak) alfa. W austriackiej odmianie języka niemieckiego spotykane jest natomiast słowo Alphakringel - alfa w kółku. Podobny schemat - użycie nazwy litery a lub alfa z dodaną informacją o charakterystycznym "kółeczku" lub "ogonku" istnieje w wielu innych językach. Oto kilka przykładów: w norweskim krll-alfa - zakręcona alfa; we francuskim aronde - okrągłe a, lub a enroule - zwinięte a; w rumuńskim a-rond - okrągłe a; w holenderskim a-krol lub a-krul - a z zawijasem; w dialekcie mandaryńskim języka chińskiego da yiba a - a z długim ogonem; w języku gruzińskim kudiani a - a z ogonem.

Pojawiający się w nazwie mandaryńskiej i gruzińskiej "ogon" to podstawa wielu nieoficjalnych określeń znaku @, np. "świński ogon" w języku niemieckim (Schweinekringel) oraz duńskim i norweskim (grisehale). Podobieństwo charakterystycznego "kółeczka" wokół symbolu @ do zwierzęcego ogona jest też chyba przyczyną niezwykle częstego łączenia nazwy tego znaku ze słowami znaczącymi "małpa". Z zestawienia opublikowanego na The Linguist List wynika np., że polskiej małpie odpowiada w języku afrikaans (RPA) słowo aapstert - małpi ogon. Spokrewniony z językiem afrikaans holenderski preferuje raczej wersję zdrobniałą: apestaartje - małpi ogonek.

Internetowa małpa zdecydowanie najczęściej pojawia się w Europie (pomimo że samo zwierzę nie wydaje się szczególnie związane z codziennym doświadczeniem Europejczyków). W kwestii tej nazwy zgodni są np. Albańczycy (Shenja e Majmunit - znak małpy), Serbowie (majmun - małpa, majmunsko a - małpie a, lub majmunski rep - małpi ogon), Słoweńcy (afna - małpa), Bułgarzy (majmunsko a - małpie a) i Rumuni (coada de maimuta - ogon małpy). Zgodność tę można tłumaczyć bliskością geograficzną i do pewnego stopnia językową (w ramach tzw. ligi bałkańskiej), która ułatwia rozprzestrzenianie się wspólnego schematu.

Ciekawe wydaje się obserwowane w języku chorwackim połączenie dwóch zjawisk: wpływu popularnego w regionie "schematu małpy" i tendencji do uznania języka angielskiego za dominujący w świecie Internetu. W efekcie Chorwaci używają angielskiego słowa monkey - małpa (które nie jest w ogóle spotykane jako określenie znaku @ w krajach anglojęzycznych).

Szwedzki i fiński są jedynymi wśród języków z listy sporządzonej przez Karen Steffen Chung, w których nazwa symbolu @ łączy się ze słowem "kot". Określenia kattfot - kocia stopa, kattsvans - koci ogon (język szwedzki) oraz kissanhäntä - ogon kota (fiński) nawiązują prawdopodobnie do obrazu kota zwiniętego w kłębek w czasie snu (podobnie należy zapewne tłumaczyć rosyjskie określenie sobačka - piesek). W języku fińskim występują też inne nazwy znaku @ w oczywisty sposób związane z kotami: miau, miumau, miuku, miukumauku. Oto jedno z możliwych odczytań adresu Wiedzy i Życia w języku fińskim: WiedzaiZycie miukumauku proszynski.pl.

W językach romańskich natomiast polskiej małpie odpowiadają następujące określenia: we francuskim un arobas lub un arobase, w hiszpańskim arroba, w katalońskim arrova lub rova, w portugalskim arroba. Wspólne pochodzenie tych nazw jest oczywiste; wiąże się ono ze starą hiszpańską miarą wagi (równą 11.502 kg w Kastylii, 10.4 kg w Katalonii i 12.5 kg w Aragonii). Miarę tę nazywano właśnie arroba (i oznaczano symbolem @). Francuskie un arobas i un arobase wywodzą się najpewniej od hiszpańskiej liczby mnogiej las arrobas. Pochodzenie tej nazwy jest w tak oczywisty sposób powiązane z historyczną dominacją Kastylii na Półwyspie Iberyjskim, że swego czasu jedna z katalońskich rozgłośni radiowych nawoływała nawet do używania angielskiego słowa at zamiast kastylijskiego arroba.

Bliskość geograficzna, językowa lub kulturowa nie musi się jednak wiązać z występowaniem identycznych konstrukcji lingwistycznych. Niezwykle interesujący przykład wyraźnego podziału w ramach jednego języka obserwujemy w dialektach niemieckich. W Niemczech najpopularniejszym określeniem znaku @ jest Klammeraffe - małpa czepiająca się (za pomocą ogona), czyli kapucynka, podczas gdy w Szwajcarii zdecydowanie częstsze jest słowo Affenschwanz - małpi ogon.

Jak wynika z zestawienia Karen Steffen Chung, wspomniane powyżej małpa, kot, pies i świnia nie są jedynymi zwierzętami, do których można porównać symbol @. Mieszkańcom wielu krajów kojarzy się on jeszcze inaczej, np. z "uchem słonia" (szwedzkie elefantöra), "żółwiem" (indonezyjskie a kura-kura - żółwie a), "robakiem" (węgierskie kukac) lub "kaczątkiem" (greckie papaki). Szczególnie popularne wydaje się porównanie ze "ślimakiem". Obserwujemy to w języku francuskim (petit escargot - mały ślimak lub escargot - ślimak), hebrajskim (shablul - ślimak), indonezyjskim (a keong - ślimacze a), włoskim (chiocciola - ślimak) i koreańskim (dalphaengi - ślimak).

Z punktu widzenia lingwisty nazwy znaku @ zasługują na szczególną uwagę. Wraz z rozwojem Internetu i jego upowszechnianiem można obserwować ich pojawianie się w kolejnych językach. Wyniki takich obserwacji stanowią doskonały materiał do badań nad procesami zmian słownictwa. Nie dziwi na przykład to, że Polacy mieszkający od lat w Ameryce nie znają określenia małpa (w odniesieniu do symbolu używanego w poczcie elektronicznej) i używają zamiast niego nazw stworzonych we własnym środowisku (np. kotek i ogon).

Nowe słownictwo interesuje jednak lingwistów nie tylko jako obiekt opisu. Często sami starają się wpływać na jego powstawanie. Świadczy o tym przykład tamilski. Kontynuując dyskusję rozpoczętą przez Karen Steffen Chung, tamtejsi językoznawcy nie mogą do dziś dojść do porozumienia co do tego, jaka powinna być nazwa znaku @ w ich języku.

Nowe określenia symbolu @ pojawiają się niejako "na naszych oczach". Wydaje się, że obserwując ich rozwój, możemy się bardzo wiele dowiedzieć o języku i procesach w nim zachodzących.

1 Oto adres internetowej listy informacyjnej językoznawców: http://linguistlist.org

PAWEŁ RUTKOWSKI jest studentem Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na Uniwersytecie Warszawskim.