Twoja wyszukiwarka

Artykuł pochodzi z "Wiedzy i Życia" nr 7/2005

Andrzej Kajetan Wróblewski

Uczeni w anegdocie – Uczona i nienasycona

Wybitna sawantka markiza du Châtelet słynęła z nieodpartego pociągu do rozkoszy zmysłowych.

Markiza du Châtelet

Obok wybitnych zdolności, dzięki którym mogła prowadzić badania... miała nieodparty pociąg do rozkoszy zmysłowych, co dostarczyło wielu tematów do kronik skandali osiemnastego wieku – tak francuska "La grande encyclopedie" z końca XIX wieku charakteryzowała markizę du Châtelet, jedną z najbardziej wykształconych i uczonych kobiet w epoce oświecenia.

Nasza bohaterka urodziła się w Paryżu w 1706 roku w arystokratycznej rodzinie. Jej ojciec, Louis-Nicolas le Tonnelier de Breteuil, baron Preuilly, był szefem protokołu na dworze królewskim. Na chrzcie otrzymała imiona Gabrielle Émilie, najczęściej jednak nazywano ją drugim krótszym imieniem.

Otrzymała wszechstronne wykształcenie. Poznała literaturę, filozofię i matematykę, nauczyła się kilku języków – łaciny, greki, angielskiego, włoskiego i hiszpańskiego, a ponadto brała lekcje fechtunku, jazdy konnej i gimnastyki.

Moja kuzynka była trzy lub cztery lata młodsza ode mnie, ale pięć do sześciu cali wyższa. Była uosobieniem siły i okazem niezgrabności. Miała wielkie kończyny, straszne stopy i okropne ręce – tak ją charakteryzowała zazdrosna o sukcesy i powodzenie kuzynka, Mme de Créqui.

Arystokracja zawierała w tamtych czasach małżeństwa z rozsądku, a nie z miłości. To też stało się udziałem Émilie. W czerwcu 1722 roku została wydana za mąż. Jej małżonek Florent-Claude, markiz du Châstelet, był wojakiem i przebywał głównie wśród swych oddziałów, a w domu bywał rzadko. Z tego związku narodziło się jednak dwóch synów i córka. Jeden z synów, Victor-Esprit, zmarł w dzieciństwie, ale drugi, Louis-Marie-Florent, był później księciem du Châstelet.

Od wczesnej młodości Émilie z rzadko spotykanym entuzjazmem oddawała się rozkoszom ciała. Jeszcze przed ślubem jej kochankami byli książę Louis Francis du Plessis Richelieu oraz hrabia Jean Baptiste de Guébriant.

Potem przez dom markizy przewijali się kolejni mężczyźni. W owej epoce uznawano za naturalne, że osoba o jej statusie może mieć licznych kochanków. Émilie dobierała ich jednak według specjalnego klucza. W widoczny sposób faworyzowała tych obdarzonych niepospolitym umysłem. Starszy o osiem lat znany fizyk Pierre Louis de Maupertuis był jej partnerem także w dyskusjach matematycznych. W czasie trwania tego związku Émilie zaszokowała paryską socjetę, ponieważ udało się jej brać udział w dyskusjach naukowych, jakie w paryskiej Café Gradot regularnie prowadzili wybitni uczeni. W owej epoce kobiety nie mogły uczestniczyć w podobnych spotkaniach, toteż kiedy pierwszy raz Émilie chciała wejść do tej kawiarni w towarzystwie Maupertuisa, stanowczo jej odmówiono. W tydzień później pojawiła się tam ponownie przebrana za mężczyznę. Chociaż wszyscy wiedzieli, o co chodzi, tym razem nikt jej nie wyprosił. Od tego czasu Émilie w przebraniu męskim regularnie uczestniczyła w wielogodzinnych debatach.

W 1733 roku Émilie spotkała Voltaire'a. O pięć lat starszy filozof i uczony znał już ją z okresu, kiedy była dzieckiem. Zapałali do siebie gorącym uczuciem. Voltaire przeniósł się do jej zamku Cirey w Szampanii. Właśnie on zaczął o niej mówić jako o markizie du Châtelet (zamiast du Châstelet).

Wkrótce jednak związek ten stał się platoniczny. Starzejący się filozof musiał przyznać, że są obrządki, których już nie odprawia. Był jednak strasznie zazdrosny o młodszych kochanków. Najpierw o młodego uczonego, Alexisa Clairauta, a potem jeszcze młodszego, poetę, markiza Jean-François de Saint-Lambert, którego poznała, kiedy wraz z Voltaire'em przebywała przez pewien czas w Lunéville na dworze byłego króla polskiego Stanisława Leszczyńskiego. Ten ostatni związek zakończył się tragicznie. Émilie zaszła w ciążę i zmarła we wrześniu 1749 roku, kilka dni po urodzeniu córki, wskutek komplikacji porodowych.

Najwięcej książek uczona markiza napisała w okresie związku z Voltaire'em, była to bowiem także wspólnota dwóch wielkich umysłów. Wśród dzieł fizycznych trzeba wymienić podręcznik "Institutions de physique" (1740) oraz rozprawę o naturze i rozprzestrzenianiu się ognia, czyli fluidu ciepła, którą opracowała na konkurs ogłoszony przez paryską Akademię Nauk. Swoją rozprawę zgłosił też na ten konkurs Voltaire. Niezwykłe jest to, że mieszkając w zamku Cirey, oboje utrzymywali przed sobą w tajemnicy prace nad przygotowaniem rozpraw. Markiza usiłowała wyznaczyć ciężar fluidu ciepła i w tym celu wykonywała eksperymenty późną nocą. Nagrody w konkursie otrzymali Leonhard Euler i dwóch mniej znanych fizyków, ale rozprawy Émilie i Voltaire'a uzyskały zaszczytne wyróżnienie i wydrukowano je łącznie z nagrodzonymi.

Najtrwalszym dziełem markizy du Châtelet pozostał wydany w latach 1756-1759 francuski przekład "Zasad matematycznych filozofii naturalnej" Isaaca Newtona. Fachowe komentarze, którymi opatrzyła to niezwykle trudne i zrozumiałe dla nielicznych dzieło, są dowodem jej wybitnych zdolności i wiedzy.