Twoja wyszukiwarka

Dział - NAUKI HUMANISTYCZNE I SPOŁECZNE
Kategoria - JĘZYKOZNAWSTWO
SMS DO ŚWIĘTEGO MIKOŁAJA
MICHAŁ MIŚ Grudzień 2001
*< |:--))! Jeśli pod *< |< |< |< |= będzie (oJ lub 3:[ to (^--^) t1 bd *|:^)(.)(...) 3V się! PS ~ Qpuj mi żamy!!!Święty Mikołaju! Jeśli pod choinką będzie zestaw do nurkowania lub bulterier, będę zadowolony. Teraz będę lepić bałwana. Trzymaj ...
ROZMYSLAJCIE NAD MOWĄ - O MARZENIACH - MISIA I MOICH
JAN MIODEK Październik 2001
Przeczytajcie o tym, jak upraszczamy sobie fonetyczny żywot. Na jednym z billboardów widzę slogan reklamowy: Misiu marzy, mi się zdarzy. Nietrudno się domyślić, że funkcję estetyczno-ekspresyjną spełnia w tym tekście prawie identyczna zbitka głoskowa ...
STEROWANIE JĘZYKIEM
BRONISŁAW JAKUBOWSKI Wrzesień 2001
W wyścigu do wspólnej Europy może nam przeszkodzić język - twierdzą lingwistyczni dyletanci. Językoznawcy martwią się, że przystąpienie do Unii Europejskiej zagraża polszczyźnie i zastanawiają, jak temu przeciwdziałać. Wszyscy są jednak zgodni, że polszczyznę ...
SZCZYPTA SOLI - ŻEBYŚ ŻYŁ W CIEKAWYCH CZASACH!
X.RUT Sierpień 2001
Tytułowa klątwa wcale nie jest chińska, jak się powszechnie uważa, pochodzi ze zbioru pseudochińskich bajek dla dorosłych "The Wallet Of Kai Lung", wydanego w 1900 roku przez angielskiego autora, Ernesta Bramaha. Tamże znaleźć można jeszcze ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - SETKANI S WAJDOU, S MIODKEM
JAN MIODEK Sierpień 2001
Zetknięcie się z taką czy inną konstrukcją pochodzącą z pokrewnego języka przynosi bardzo często cenną informację o przeszłości języka ojczystego, a także o jego prawdopodobnej przyszłości. Przekonałem się o tym niedawno, gdy wpadła mi w ręce pamiątka ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - EKSCELENCJO - KIEROWNIKU - SZEFIE
JAN MIODEK Lipiec 2001
Dowartościowywanie kogoś przez formę językową jest zjawiskiem starym jak świat. I choć wyraźna jest dziś tendencja do zaniku uroczystych form zwracania się do innych osób, to przecież ciągle się znajdują w komunikacyjnym obiegu takie chociażby konstrukcje, ...
MAŁPA W INTERNECIE
PAWEŁ RUTKOWSKI Lipiec 2001
Kot, pies, ślimak, świnia, słoń czy wreszcie małpa to tylko niektóre z określeń znanego na całym świecie znaku internetowego @. Skąd bierze się ta różnorodność? Jesienią ubiegłego roku The Linguist List, czyli internetowa lista informacyjna językoznawców ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - KARIERA TECHNOLOGII
JAN MIODEK Czerwiec 2001
W wypowiedzi Stanisława Kani w Gazecie Wyborczej na temat tragicznych wydarzeń na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku pojawiło się zdanie: "Gomułka wydał też dyspozycje w sprawie technologii strzelania kolejno: ostrzeżenia, strzały w górę i pod nogi". Obecna ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - ALERGOGENNY - JAK KRYMINOGENNY
JAN MIODEK Maj 2001
Nowo utworzone słowo często budzi wątpliwości. Gdybym miał powiedzieć, z ugruntowaniem jakiej prawdy o funkcjonowaniu języka mam największe kłopoty, bez wahania wskazałbym na obszar działań mechanizmów słowotwórczej analogii, pozwalających ten czy ...
CHIŃSZCZYZNA
ADINA ZEMANEK BOGDAN S. ZEMANEK Maj 2001
Wiele milionów Chińczyków - zwłaszcza starszych - nie zna języka ogólnonarodowego. Jedynym środkiem komunikowania się z rodakami z drugiego krańca Chin jest... pismo. Nie mogąc się dogadać, mogą się "dopisać". Nasze pismo - alfabet łaciński ...
ROZMYSLAJCIE NAD MOWĄ - OCZIMA - OCZYMA - OCZAMI
JAN MIODEK Kwiecień 2001
Bezpośrednim impulsem do napisania tego odcinka jest... Karel Gott, a ściślej słowa jego znanego przeboju sprzed lat "Laska blazniva" ("Szalona miłość"): "Divam se za nima smutnima oczima", których słucham w tej chwili ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - O LUBIESZEWIE, STAROGARDZIE, WARCISŁAWIE I GDAŃSKU
JAN MIODEK Marzec 2001
Lektura pierwszych stron książki prof. Teresy Grzybkowskiej pt. "Gdańsk" (ze znanej serii "A to Polska właśnie" wrocławskiego Wydawnictwa Dolnośląskiego) przyniosła tak obfite żniwo onomastyczne (nazewnicze), że postanowiłem mu poświęcić ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - NIERUCHOMIEJĄCE KOŃCÓWKI
JAN MIODEK Luty 2001
W jednym z numerów Polityki znalazłem aż trzy fragmenty potrzebne mi do napisania dzisiejszego artykułu o ewolucji czasu przeszłego złożonego w języku polskim. I tak Krzysztof Pomian przytoczył słowa Ignacego Krasickiego z roku 1765: "Tego gdym ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - REICH-RANICKI, NIEMEN-WYDRZYCKI, CURIE-SKŁODOWSKA
JAN MIODEK Styczeń 2001
W fascynującej książce Marcela Reicha-Ranickiego, papieża niemieckiej krytyki literackiej - jak go nazywają, zatytułowanej "Moje życie" (w tłum. Jana Koprowskiego i Michała Misiornego) znajduje się znamienny fragment, doskonale odsłaniający ...
GOLD, CZYLI ZŁOTO
KATARZYNA STANIEWSKA Styczeń 2001
Czy miło byłoby dostać jakiś drobny prezent ze złota? Na pewno wielu Czytelników, a zwłaszcza Czytelniczek, ucieszyłoby się z takiego upominku. Ten cenny szlachetny kruszec przyciągał uwagę ludzi już kilka tysięcy lat temu. W szczególny sposób złoto ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - MIŁOSZOWE RANLIWE CIAŁO
JAN MIODEK Grudzień 2000
Odmianą języka, która słowotwórczymi pomysłami powinna się dosłownie skrzyć, jest styl artystyczny, szczególnie zaś - poezja. Czytam w Tygodniku Powszechnym nowe wiersze Czesława Miłosza. W jednym z nich, zatytułowanym "Ogrodnik", znajduję ...
SYGNAŁY - NA RATUNEK JĘZYKOM
MARIA SUPRANOWICZ Listopad 2000
Od września dzieci na Kaszubach mają elementarz w swoim rodzimym języku. Językoznawcy biją na alarm: w XXI wieku może zniknąć nawet 90% z 6-7 tys. języków, jakimi dziś mówi 6 mld ludzi na świecie. Najbardziej zagrożone są języki mające małą liczbę użytkowników, ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - GDZIE PAN NAZBIERAŁ TYLE MAŚLAKA?
JAN MIODEK Listopad 2000
Wysłuchałem niedawno w telewizji dramatycznej relacji o zatruciu pewnego akwenu w Polsce. Jeden z narratorów sugestywnie opowiadał, jak "zdechły węgorz sam wypływał na powierzchnię wody", a inni uściślili, że "tak samo leszcz, sum, karp, ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - WEGETARIAN? LEPIEJ WEGETARIANÓW?
JAN MIODEK Październik 2000
W opublikowanym w WiŻ w zeszłym roku bardzo ciekawym artykule o Uniwersytecie w Oksfordzie pojawiło się zdanie: "Studenci mogą się przyłączyć do Oksfordzkich Wegetarian" dopełniaczem liczby mnogiej wegetarian, urobionym od rzeczownika wegetarianin. ...
O AUTENTYCZNYM I FAŁSZYWYM MAZURZENIU
JAN MIODEK Wrzesień 2000
Kiedy przed paroma laty byłem konsultantem językowym przedstawienia Krakowiaków i Górali w Operze Wrocławskiej (w reżyserii Krzysztofa Kolbergera), największej mojej czujności wymagał sposób wymawiania przez aktorów form typu krzak, przyjaciel, trzeba, ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - KRĘTEK BLADY CZY KRĘTKA BLADA?
JAN MIODEK Sierpień 2000
Problemy językowe pojawiają się przy wyrazach rzadko używanych Z listu studentki biologii Uniwersytetu Wrocławskiego: "Problemem, który nurtuje mnie od dłuższego czasu, jest ustalenie rodzaju gramatycznego liczby pojedynczej jednego z gatunków ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - W ODDZIALE - NA ODDZIALE
JAN MIODEK Lipiec 2000
Często spotykamy się z przejawami hiperpoprawności. Żaliła mi się już niejedna pracownica administracji uniwersyteckiej, że wielu pracowników naukowych ze świętym oburzeniem na twarzy zamienia formuły typu pracuje na uniwersytecie, wykłada na uniwersytecie ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - ADAPTACJA I DEZADAPTACJA
JAN MIODEK Czerwiec 2000
W dzieje każdego języka wpisana jest historia zapożyczeń wyrazowych, które do niego weszły i poddały się procesowi fonetycznej, pisownianej, słowotwórczej i fleksyjnej adaptacji. Jakże całkowitemu przystosowaniu uległo np. słowo rynek. Przyszło ono ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - CH - H, RZ - Ż
JAN MIODEK Maj 2000
Z listu pana Lubomira Horyla z Kędzierzyna-Koźla: "W jednej ze swych książek napisał Pan, że - pod wpływem języków ruskich - w fonetyce ludzi z kresów wschodnich utrzymuje się różnica między dźwięcznym h (wataha, wahadło, błahy, Sapieha) a bezdźwięcznym ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - SAMI PREZYDENCI DOOKOŁA!
JAN MIODEK Kwiecień 2000
Odczucia społeczne wobec wpływu języka angielskiego na współczesną polszczyznę są zdecydowanie negatywne i na ogół zogniskowane na konkretnych nowych jednostkach leksykalnych, takich jak lokaut, leasing, spółka joint venture, diler, marketing, sponsoring ...
JAK POWSTAŁA POLSKA?
KATARZYNA STANIEWSKA Kwiecień 2000
Wiele państw europejskich zawdzięcza swe nazwy jakimś grupom plemiennym. Jak jednak od dawnej nazwy ziemi Polan powstało słowo Polska? Ród Piastów pochodził z plemienia Polan. Ich nazwa jest łatwa do objaśnienia - wywodzi się od wyrazu pole, oznaczającego, ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - O SUMIENIU I INNYCH HIPERYZMACH
JAN MIODEK Marzec 2000
W Świecie Zofii Josteina Gaardera przetłumaczonym przez Iwonę Zimnicką taki oto dialog prowadzony jest na temat sumienia: Nawet kiedy jesteśmy już dorośli, towarzyszy nam echo moralnych wymagań i uprzedzeń. Tak jakby oczekiwania moralne świata zewnętrznego ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - NIESTETY
JAN MIODEK Luty 2000
Dlaczego wszystkie wydawnictwa poprawnościowe ostrzegają użytkowników polszczyzny przed konstrukcjami typu stan zdrowia chorego uległ poprawie? Zdrowy rozsądek powinien wszystkim rodakom podpowiadać, że ulega się czemuś, co nas obezwładnia, co jest od ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - ZASKOCZYŁO, ODPALIŁO
JAN MIODEK Styczeń 2000
W wyrażeniach i zwrotach metaforycznych, w przysłowiach i sentencjach odbija się jak w zwierciadle kultura i cywilizacja danej społeczności. Stare konstrukcje językowe są językowym znakiem rolniczej kultury naszego narodu, potwierdzeniem silnych związków ...
ZAKAZANE SŁOWO
KATARZYNA STANIEWSKA Styczeń 2000
Dlaczego nasi przodkowie mówili kosmacz, kudłacz, mrówczarz czy po prostu miś, unikając słowa niedźwiedź? Język, którym mówimy na co dzień i który wydaje się nam tak swojski, kryje wiele reliktów odległej przeszłości. Mogą one pochodzić z czasów, gdy ...
ZWIERZĘTA W JĘZYKU
JAN MIODEK Grudzień 1999
Zaproszony przez Wydział Weterynarii Akademii Rolniczej we Wrocławiu dowygłoszenia okolicznościowego wykładu na pewnej uroczystości, postanowiłemrozwinąć parę myśli związanych z obecnością świata zwierząt w naszym codziennymjęzykowym obcowaniu. Zacząłem ...
DAMBOŃ I DĘBSKA KUŹNIA
JAN MIODEK Listopad 1999
Ryc. krysp Wracając niedawno ze swych rodzinnych Tarnowskich Gór do Wrocławia,przejeżdżałem przez podopolską Dębską Kuźnię, a w parę dni później dostałemciekawy list od pewnej opolanki z ulicy Dambonia. Obie formy wywiedzioneod dębu zasługują na uwagę, ...
KŁOPOTY Z TOŻSAMOŚCIĄ
JAN MIODEK Październik 1999
We Wrocławiu przy ul. Szewskiej znajduje się kościół pod wezwaniem św. Macieja. Ma przy nim swą siedzibę duszpasterstwo akademickie "Maciejówka". Interesujący się historią swego miasta wrocławianie wiedzą, że z tą częścią nadodrzańskiego grodu, ...
ŚWIĘTO ODRODZENIA POLSZCZYZNY
MARIA SUPRANOWICZ Październik 1999
22 LIPCA BR. SEJM UCHWALIŁ USTAWĘ O JĘZYKU POLSKIM. UWZGLĘDNIAJĄCA POPRAWKI SENACKIE OSTATNIA WERSJA USTAWY NAKŁADA NA NAS OBOWIĄZEK POSŁUGIWANIA SIĘ W ŻYCIU PUBLICZNYM JĘZYKIEM POLSKIM, JĘZYKI OBCE ZAŚ DOPUSZCZA JAKO TOWARZYSZĄCE POLSZCZYŹNIE. ZA NARUSZENIE ...
SKĄD SIĘ WZIĘŁA WISŁA?
KATARZYNA STANIEWSKA Sierpień 1999
KIEDY WYMIENIAMY NAZWY POLSKICH RZEK, NIE ZDAJEMY SOBIE SPRAWY Z TEGO, ŻE CZĘSTO SĄ TO SŁOWA PRZEKAZANE NAM PRZED WIEKAMI ALBO I TYSIĄCAMI LAT PRZEZ NIEZNANE JUŻ DZIŚ LUDY. WYDAWAŁOBY SIĘ, ŻE NIE MA NIC BARDZIEJ ULOTNEGO, NIETRWAŁEGO NIŻ SŁOWO... A JEDNAK ...
SALON SZAMPON - DWA W JEDNYM
JAN MIODEK Sierpień 1999
Parę lat temu w naszych sklepach pojawił się, bardzo często reklamowany w środkach masowego przekazu, Vidal Sasoon - salon szampon dwa w jednym. Dziś formuła dwa w jednym, funkcjonująca także w wersji 2 w 1, bije rekordy popularności jako frazeologizm ...
SIŁA SŁOWOTWÓRCZEJ ANALOGII
JAN MIODEK Lipiec 1999
SIŁA SŁOWOTWÓRCZEJ ANALOGII Na jednym ze straganów wrocławskich pojawiło się ostrzeżenie skierowane do klientów: Towar pomacany należy do macanta. Trudno go nie traktować w kategoriach językowego dowcipu czy nawet groteski. A przecież jego twórca z ...
JAK TO SIĘ PISZE?
BRONISŁAW JAKUBOWSKI Lipiec 1999
KAŻDY JĘZYK ULEGA ZMIANOM. EWOLUUJE JEGO SYSTEM FONOLOGICZNY, ZACIERA SIĘ PIERWOTNA BUDOWA WYRAZÓW, ZMIENIA SIĘ SKŁADNIA ZDANIA, STYLISTYKA I ZNACZENIE SŁÓW. NAJBARDZIEJ OPORNA NA ZMIANY JEST ORTOGRAFIA. Czy normy ortograficzne w ogóle są potrzebne? ...
CO TO JEST, CZYLI KŁOPOTY Z NAZYWANIEM
AGNIESZKA KAROLCZUK Maj 1999
W miarę rozwoju cywilizacji musimy nazywać coraz więcej nowych rzeczy. Języki wytworzyły swoiste mechanizmy regulujące procesy nazywania - zarówno wynalazków czy idei, jak i różnych firm czy instytucji. Przechadzając się ulicami miast i miasteczek ...
O SŁOWOTWÓRCZEJ GIĘTKOŚCI NAZWISK
JAN MIODEK Kwiecień 1999
Jeśli dodamy do tego falandyzację i jaskiernizację prawa, to uznać trzeba, że na ten ogranicznik zbytnio liczyć nie możemy - czytam w jednym z artykułów Michała Zielińskiego i uświadamiam sobie nie po raz pierwszy, że można w polszczyźnie urabiać ...
JĘZYK CZY DIALEKT?
BRONISŁAW JAKUBOWSKI Kwiecień 1999
ROZMAWIAJĄC O JĘZYKACH, DOŚĆ SWOBODNIE POSŁUGUJEMY SIĘ OKREŚLENIAMI: JĘZYK POLSKI, FRANCUSKI, NIEMIECKI CZY HISZPAŃSKI. ICH ZNACZENIE WYDAJE SIĘ TAK OCZYWISTE JAK FAKT, ŻE NIE MA JĘZYKA WENEZUELSKIEGO CZY BRAZYLIJSKIEGO. SPRAWA WCALE NIE JEST JEDNAK ...
PRECYZYJNE PRZYIMKI
JAN MIODEK Marzec 1999
Gdy przed wrocławskim sympozjum specjalistów chorób żołądka i jelit, podczas którego miałem okolicznościowy wykład, przeglądałem numery specjalistycznego czasopisma "Gastroenterologia Polska" (gr. gaster - "żołądek", enteron- ...
AUDIT CZY AUDYT?
KAROLINA KRASIŃSKA Luty 1999
Zwracamy się z uprzejmą prośbą o rozstrzygnięcie następującej kwestii językowej. Instytut nasz objęty jest systemem zapewnienia jakości, nadzorowanym przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji (PCBC). Instytucja ta przeprowadza u nas kontrole, czyli ...
"KY", "GY" I "KE", "GE" W DZIEJACH POLSZCZYZNY
JAN MIODEK Luty 1999
Oto fragment jednego z reportaży w "Gazecie Wyborczej": Zanim Gienek z Mańkiem święcenia odebrali, ich rodzice żyli tak jak każdy. Pod koniec miesiąca w sklepie kupowali na krechę. Państwo się z nich zrobiło, kiedy chłopaki sutanny pozakładali ...
SERAF CZY SERAFIN
JAN MIODEK Styczeń 1999
Opowieści chasydów Martina Bubera w tłumaczeniu Pawła Hertza to w oryginale Die Erzaehlungen der Chassidim (Zurych 1949). W pewnym fragmencie tej książki czytamy, że zmarły w roku 1826 Uri ze Strzelisk zwany był Serafem, a zaledwie parę linijek niżej, ...
O ŚLĄSKO-OGÓLNOPOLSKICH HOMONIMACH
JAN MIODEK Grudzień 1998
Dobiegała końca trzydniowa konferencja, której gospodarzem był mój polonistyczny instytut. Odprężony, zadowolony z jej organizacyjnego toku, powiedziałem do najbliższej współpracownicy: Wszystko klapnęło! - A co się stało? - zapytała z przestrachem ...
ROZGWIEŻDŻONE NIEBO - GWIAŹDZISTE NOCE
JAN MIODEK Listopad 1998
W fascynujących Szkicach piórkiem Andrzeja Bobkowskiego znajduję dwa następujące wypowiedzenia: Patrzę w rozgwieżdżone niebo oraz Słoneczne dni i gwiaździste noce. Dlaczego w jednej z form wywiedzionych od gwiazdy mamy samogłoskę e, w drugiej zaś - ...
JUREXBUS-SUPERAUTOOKAZJA
JAN MIODEK Październik 1998
W jednym z polskich miast zobaczyłem autokar z napisem JUREXBUS. Pojazd - tak się złożyło - stał pod szyldem o charakterze reklamowym: SUPERAUTOOKAZJA. W obu tych formach odbijają się jak w soczewce bardzo znamienne tendencje współczesnego polskiego ...
NIE TYLKO JĘZYK, ALE I GENY
STANISŁAW DUBISKI Październik 1998
Z wielkim zainteresowaniem przeczytałem w lipcowym numerze "WiŻ" artykuł Bronisława Jakubowskiego pt. Euskera. O tym, że Baskowie są populacją zupełnie odmienną od wszystkich innych populacji europejskich, świadczy nie tylko ich język, ale ...
ŚWIAT WIDZIANY Z DWÓCH STRON
KATARZYNA MOSIOŁEK-KŁOSIŃSKA Wrzesień 1998
CZŁOWIEK KOŃCA XX WIEKU MA NIEUSTANNY KONTAKT Z ZDOBYCZAMI NAUKI, A PRZY OKAZJI POZNAJE WIELE SŁÓW, KTÓRYCH ZWYKLE NIE UŻYWA, NA PRZYKŁAD: AMNIOPUNKCJA, AKCYZA, PARYTET, TRANSZA, SYNDYK, CESJA, MENHIR, IZOTOP, MEZOTOR CZY NIBYNÓŻKI. CZY BEZ TERMINÓW ...
RADA W RADĘ
MARIA SUPRANOWICZ Sierpień 1998
PRZYSTĘPUJEMY DO UNII EUROPEJSKIEJ. WIELU Z NAS OBAWIA SIĘ, ŻE JĘZYKOWI POLSKIEMU ZAGRAŻAJĄ INNE JĘZYKI PAŃSTW W NIEJ ZRZESZONYCH, ZWŁASZCZA ANGIELSKI, A NASZA ZOSTAĆ KULTURA MOŻE ZUBOŻONA PRZEZ JEJ DALSZĄ AMERYKANIZACJĘ. Podczas kolejnego, czwartego ...
DWIE PACZKI "FEMINÓW" PROSZĘ
JAN MIODEK Sierpień 1998
W jednym z ubiegłorocznych odcinków cyklu Rozmyślajcie nad mową pisałem: Od momentu pojawienia się w sprzedaży papierosów marki Jan III Sobieski można zaobserwować bardzo ciekawe zjawisko fleksyjne: oto kupujący zwracają się z prośbą o ten produkt za ...
EUSKERA
BRONISŁAW JAKUBOWSKI Lipiec 1998
SAN SEBASTIÁN, BILBAO, BAJONNA - KRAINA BASKÓW. ZAMIESZKUJE JĄ NARÓD, KTÓREGO POCHODZENIE I JĘZYK WCIĄŻ WYWOŁUJĄ SPORY WŚRÓD UCZONYCH I NADAL POZOSTAJĄ OKRYTE MGIEŁKĄ TAJEMNICY. W Polsce Baskowie kojarzą się przede wszystkim z ETA, beretami i ewentualnie ...
O SŁOWOTWÓRCZEJ GIĘTKOŚCI NAZWISK
JAN MIODEK Lipiec 1998
Jeśli dodamy do tego falandyzację i jaskiernizację prawa, to uznać trzeba, że na ten ogranicznik zbytnio liczyć nie możemy - czytam w jednym z artykułów Michała Zielińskiego i uświadamiam sobie nie po raz pierwszy, że można w polszczyźnie urabiać ...
ŁATWIEJ RAZEM
MARIA SUPRANOWICZ Maj 1998
CZY REFORMA ORTOGRAFII UPROŚCI NASZĄ PISOWNIĘ, UŚCIŚLI NIEKTÓRE PRZEPISY I UPORZĄDKUJE REGUŁY? Dla osób, które muszą znać zasady pisowni, jednym z najtrudniejszych problemów jest to, kiedy należy łączyć nie z imiesłowami przymiotnikowymi. Weźmy przykład ...
FILMÓWKA, RADIÓWKA
JAN MIODEK Kwiecień 1998
W jednym z numerów "Gazety Wyborczej" Wojciecha Hasa określa się jako byłegorektora łódzkiej Filmówki. W tejże gazecie nad artykułem o Orkiestrze i Chórze Polskiego Radia w Krakowie znajduję nagłówek Co dalej z Radiówką? Stanisław Hadyna z ...
ODLOT NA LOTNISKU
JAN MIODEK Luty 1998
Rys. Krzysztof Płuciennik Z powyższym nagłówkiem zetknąłem się przed paroma tygodniami w jednym z numerów "Expressu Wieczornego". Użytkownicy polszczyzny przyzwyczajeni do tradycyjnego i przez wieki wyłącznego znaczenia rzeczownika odlot ...
PIENIĄŻKI DLA MAŁŻONKI
JAN MIODEK Styczeń 1998
Jedno wypowiedzenie może czasem być kwintesencją charakterystycznych zjawisk występujących w języku w danym momencie jego historii. Tak właśnie odebrałem zdanie, które wyszło z ust zwycięzcy jednego z licznych teleturniejów: "To będą pieniążki dla ...
POPROSZĘ PASZTET Z BABUNI
KATARZYNA MOSIOŁEK-KŁOSIŃSKA Grudzień 1997
OBCOKRAJOWCY UCZĄCY SIĘ JĘZYKA POLSKIEGO CZĘSTO PORÓWNUJĄ ZNALEZIENIE WŁAŚCIWEJ FORMY WYRAZU DO GRY W TOTOLOTKA, A PO JEJ UŻYCIU RADOŚNIE KRZYCZĄ: MILIARD! ALE CZY MOŻE BYĆ INNA REAKCJA, GDY MUSZĄ ZAPAMIĘTAĆ, ŻE TNĘ I CIĄĆ TO JEDYNIE DWIE FORMY TEGO ...
ŻEŃSKIE PRZYROSTKI W ODWROCIE
JAN MIODEK Grudzień 1997
Jeden z przedwojennych filmów polskich - z Tolą Mankiewiczówną w roli głównej - nosił tytuł Pani minister tańczy. A więc już wtedy posłużono się bezprzyrostkową męską formacją odnoszącą się do kobiety - tak jak męska była odmiana rzeczownika minister ...
JAK NAUCZYĆ SIĘ OBCEGO JĘZYKA?
LEON SZKUTNIK Listopad 1997
NA TO PYTANIE ISTNIEJE WIELE ODPOWIEDZI. I JA SPRÓBUJĘ COŚ NA TEN TEMAT NAPISAĆ, MAJĄC NA UWADZE POLAKÓW W WIEKU OD 16 DO 96 LAT, UCZĄCYCH SIĘ JĘZYKA ANGIELSKIEGO. Czy istnieją warunki konieczne, które trzeba spełnić, by nauczyć się języka angielskiego? ...
OD BALWIERZA DO KUFAJKI
JAN MIODEK Listopad 1997
Dlaczego pochodząca z rosyjskiego fufajka w języku większości rodaków przyjmuje brzmienie kufajka? - pytają mnie często telewidzowie. Czy poprawny jest zapis "Pelegrinus", jaki zobaczyłem na wycieczkowym autokarze? - niepokoi się pewien wrocławianin. ...
SOBIESKIE PROSZĘ ...
JAN MIODEK Wrzesień 1997
Od momentu pojawienia się w sprzedaży papierosów marki Jan III Sobieski można zaobserwować bardzo ciekawe zjawisko fleksyjne: oto kupujący zwracają się z prośbą o ten produkt za pomocą formuły Sobieskie proszę! Dochodzi tu więc do zamiany formy liczby ...
NIE CHWAL IMIENIA CUDZEGO
MARIA SUPRANOWICZ Sierpień 1997
KOSMA - STAROPOLSKIE IMIĘ MĘSKIE POCHODZĄCE Z GREKI, KTÓREGO PIERWOTNE ZNACZENIE ŁĄCZYŁO SIĘ Z WYRAZEM KOSMOS, CO ZNACZY PORZĄDEK, WSZECHŚWIAT, OZDOBA. IMIĘ TAK RZADKIE, A TAK DOSTOJNE - MOŻE WARTO DAĆ JE SWEMU DZIECKU ZAMIAST KEWINA, TIMORA CZY TELESFORA? Matka ...
DLACZEGO MIKOLOGIA?
JAN MIODEK Sierpień 1997
Ogród różany, a więc obszar przeznaczony do hodowli róż, zwie się różanką. Częściej jednak używa się u nas w wydawnictwach książkowych i w tekstach mówionych łacińskiej postaci rozarium, utworzonej - oczywiście - od formy podstawowej rosa - "róża". ...
ZABAWA JĘZYKOWA
JAN MIODEK Lipiec 1997
Pod koniec ubiegłego roku jeden z czytelników "Gazety Dolnośląskiej" napisał w liście do redakcji: "Przeczytałem w gazecie reklamę koncernu IKEA, w której informuje się, że gdy ktoś wybierze się na Bielany, to tam go urządzą. Rozbawiło ...
ATRAKCYJNE INNOWACJE
JAN MIODEK Czerwiec 1997
Jeden z recenzentów książki Ibisa (Andrzeja Wróblewskiego) Byki i byczki (Wybór felietonów i komentarze językoznawcze Andrzeja Markowskiego) napisał w "Języku Polskim" (2-3, 1996): ťMożna zauważyć, że wyrazy i znaczenia nie odnotowane w słownikach ...
KOCHAM I NIE LUBIĘ
MARIA SUPRANOWICZ Czerwiec 1997
Kocham język polski, piękne wiersze w nim napisane, pasjonują mnie dociekania nad etymologią rozmaitych słów, podziwiam nasze tłumaczenia nawet najtrudniejszych dzieł literatury i nauki światowej. Ale często nie lubię mojego ojczystego języka. Niechęć ...
BEZGŁOŚNY JĘZYK INDIAN
KRYSTYNA JARZĄBEK Czerwiec 1997
OD NIEPAMIĘTNYCH CZASÓW LUDZIE, NIE MOGĄC POROZUMIEĆ SIĘ ZA POMOCĄ MOWY, NAWIĄZYWALI ZE SOBĄ KONTAKT, UŻYWAJĄC GESTÓW. W NIEKTÓRYCH SYTUACJACH GESTYKULACJA CAŁKOWICIE ZASTĘPOWAŁA MOWĘ. Z TAKIEGO BEZGŁOŚNEGO SYSTEMU ZNAKÓW KORZYSTALI MIĘDZY INNYMI INDIANIE. ...
GWIAZDY TWOICH OCZU ...
KATARZYNA MOSIOŁEK-KŁOSIŃSKA Czerwiec 1997
JEŻELI NIE CHCESZ PISAĆ BANALNIE, TO ZASTĘPUJ NAZWY RZECZY I ZJAWISK WYRAZAMI OZNACZAJĄCYMI COŚ INNEGO - GŁOSZĄ NAUCZYCIELE NA LEKCJACH. UŻYWAJ METAFOR, A POPISZESZ SIĘ POMYSŁOWOŚCIĄ. MAŁO KTO JEDNAK ZASTANAWIA SIĘ NAD TYM, DO CZEGO POTRZEBNE SĄ METAFORY. Już ...
WYSTARCZY KILKA SEKUND
KATARZYNA MOSIOŁEK-KŁOSIŃSKA Marzec 1997
LEPIEJ, ŻEBY NASZE DZIECI ZNAJDOWAŁY PRZYJEMNOŚĆ, BAWIĄC SIĘ KOMPUTEROWYM SŁOWNIKIEM JĘZYKA POLSKIEGO, NIŻ TRACIŁY CZAS NA STRZELANIU DO KOLEJNYCH OFIAR W GRACH ELEKTRONICZNYCH. Z pełnym przekonaniem mogę powtórzyć pochwały skierowane przez Bogdana ...
SKRZYDLATE SŁOWA LITERATURY
JAN MIODEK Marzec 1997
Oto fragment artykułu Leopolda Ungera Jak wyjść z Europy Środkowej i wejść do Europy - z jednego z numerów "Gazety Wyborczej": Bez nowej zreformowanej Unii jej poszerzenie w ogóle nie wchodzi w grę. Dokument z Turynu jest więc ważny dla Warszawy, ...
VACLAV HAVEL - MISTRZ SŁOWA I INTELEKTU
JAN MIODEK Luty 1997
W rozmowach prywatnych oraz w wystąpieniach publicznych często ujawniam swój więcej niż serdeczny stosunek do czeskiego pisarza i prezydenta Vaclava Havla. Jest on moją wielką sympatią polityczną i intelektualną. Toteż gdy w grudniu roku 1992 otrzymywał ...
O CIEKAWYCH ARCHAIZMACH W KSIĄŻCE ZBIGNIEWA HERBERTA
JAN MIODEK Styczeń 1997
W Barbarzyńcy w ogrodzie Zbigniewa Herberta mamy takie trzy fragmenty: Leon Baptysta odbył iście renesansowe studia w Bolonii, i to w warunkach studenckiej nędzy, gdyż umarł był w tym czasie jego ojciec; Za ich plecami iści się morderczy zamiar, usymbolizowany ...
ANTAGONIŚCI, ANTAGONISTY, A MOŻE ANTAGONY
JAN MIODEK Listopad 1996
Oto obszerny fragment listu pani prof. Zofii Zielińskiej z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego w Warszawie i redakcji kwartalnika "Postępy biochemii": W jednej ze swych telewizyjnych prelekcji mówił Pan o pojawieniu się we współczesnej ...
NIEZWYKŁA KARIERA ALFABETU
RAFAŁ KOLIŃSKI Październik 1996
Alfabet wynaleziono na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego w pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e. Feniccy kupcy i greccy koloniści rozpowszechnili go na śródziemnomorskich wybrzeżach Europy i Afryki. Kolejne stulecia przynosiły nowe warianty alfabetu. Alfabet ...
IMIĘ BOGA
BOGDAN MIŚ Październik 1996
Chciałbym wyrazić uznanie dla Waszego pisma. Czytam je od kilku lat i znalazłem w nim wiele ciekawych i pożytecznych informacji. W numerze 4/1996 przeczytałem artykuł pani doc. Jadwigi Chludzińskiej-Świąteckiej Wesoły nam dzień dziś nastał. Chciałbym ...
JAK POWSTAWAŁ ALFABET?
RAFAŁ KOLIŃSKI Wrzesień 1996
Pisząc list, czytając gazetę czy książkę nie zastanawiamy się, dlaczego znaki, które mamy przed oczami, są takiego a nie innego kształtu. Jak doszło do tego, że dzisiaj prawie cztery miliardy ludzi posługuje się alfabetami? Co łączy nasze pismo z cyrylicą, ...
NA POŁUDNIE OD BOMBAJU
NATALIA SZCZUCKA-KUBISZ Lipiec 1996
Największy wpływ na tradycję kulturową Indii przypisujemy dziedzictwu starożytnych Ariów - plemion indoeuropejskich, które na subkontynent indyjski zaczęły przybywać około XV wieku p.n.e. Języki indoeuropejskie nie są jedynymi, jakimi mówią Hindusi; ...
PO LEKTURZE PTAŚKA WILLIAMA WHARTONA
JAN MIODEK Lipiec 1996
Kiedy się przygotowywałem do majowego spotkania z Williamem Whartonem, sięgnąłem do jego Ptaśka (Birdy) w tłumaczeniu Jolanty Kozak. Dzisiejszy artykuł chciałbym poświęcić pięciu jego fragmentom. Oto dwa pierwsze: "Jeszcze jedno jajko leży nie wyklute. ...
CERKWIE, KOŚCIOŁY, OGRODY, WSIE, CZYLI O WYTWÓRCZYCH NAZWACH MIEJSCOWYCH KULTUROWYCH
JAN MIODEK Maj 1996
Zgodnie z zapowiedzią chciałbym dzisiejszy szkic poświęcić ostatniej grupie nazw miejscowych kulturowych - tzw. nazwom wytwórczym, oznaczającym wytwory kultury materialnej. Zacznijmy od takich postaci, rozmieszczonych w zachodniej części polskiego terytorium ...
ŻYCIE W MILCZENIU
KRYSTYNA JARZĄBEK Kwiecień 1996
W codziennych kontaktach umowne gesty odgrywają rolę skromną: po prostu towarzyszą mowie. W niektórych społecznościach gestykulacja stanowi jednak czasem główną bądź jedyną formę komunikacji. Bywa tak wówczas, gdy ich członkowie muszą z pewnych przyczyn ...
WESOŁY NAM DZIEŃ DZIŚ NASTAŁ
JADWIGA CHLUDZIŃSKA-ŚWIĄTECKA Kwiecień 1996
Ten początek pieśni, nieodłącznie kojarzącej się nam z najważniejszym i najstarszym świętem chrześcijan - ustanowi onym już w 325 roku na soborze w Nicei - pozostaje w pewnej dysharmonii z polską nazwą, która brzmi Wielkanoc. Wraz z chrześcijaństwem ...
WIELKA PRZYGODA INTELEKTUALNA XX WIEKU
JUSTYNA OLKO Marzec 1996
Jeszcze cztery dekady temu wielu badaczy podzielało pogląd, że pismoMajów pozostanie na zawsze zagadką. Wszelkie próby jego odczytania, którepodejmowano w XIX wieku, okazały się zupełnie bezowocne, zaś stosowanemetody jałowe. Tajemnice pism przodkówPodstawowym ...
OD BOŻEJ GÓRY DO UJAZDOWA, CZYLI O NAZWACH MIEJSCOWYCH KULTUROWYCH
JAN MIODEK Marzec 1996
Nazwy miejscowe zrośnięte etymologicznie z dziełami rąk ludzkich, z instytucjami oraz wytworami kultury społecznej i duchowej określa się mianem nazw kulturowych (posługując się tym terminem, odróżniam parę przymiotników kulturowy -kulturalny: ten ...
NARODY W PRZYSŁOWIACH
DOBROSŁAWA ŚWIERCZYŃSKA Luty 1996
"Można oceniać człowieka wedle jego przynależności narodowej, ale nie powinno się osądzać narodu wedle jego jednego przedstawiciela" - pisał Stanisław Leszczyński przeszło 200 lat temu. Czy jednak opinia o narodzie nie powstaje właśnie jako ...
NIHONGO
ANNA ZALEWSKA Luty 1996
Położona u wschodnich wybrzeży kontynentu azjatyckiego, Japonia aż do drugiej połowy XIX wieku była odizolowana i niezależna od wielkich mocarstw Wschodu i Zachodu. Choć dziś jest jedną z największych światowych potęg ekonomicznych, jej kultura i język ...
POWRÓT DO JĘZYKÓW MACIERZYSTYCH
AGNIESZKA HALEMBA Luty 1996
Ponad 30 tys. dzieci w Kamerunie kształci się dziś według wskazówek projektu Propelca Większość państw afrykańskich po uzyskaniu niepodległości uznała język byłej metropolii za własny język oficjalny. Wybór ten podyktowany był względami praktycznymi: ...