Twoja wyszukiwarka

Dział - STAŁE RUBRYKI
Kategoria - ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ
ROZMYSLAJCIE NAD MOWĄ - O MARZENIACH - MISIA I MOICH
JAN MIODEK Październik 2001
Przeczytajcie o tym, jak upraszczamy sobie fonetyczny żywot. Na jednym z billboardów widzę slogan reklamowy: Misiu marzy, mi się zdarzy. Nietrudno się domyślić, że funkcję estetyczno-ekspresyjną spełnia w tym tekście prawie identyczna zbitka głoskowa ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - SETKANI S WAJDOU, S MIODKEM
JAN MIODEK Sierpień 2001
Zetknięcie się z taką czy inną konstrukcją pochodzącą z pokrewnego języka przynosi bardzo często cenną informację o przeszłości języka ojczystego, a także o jego prawdopodobnej przyszłości. Przekonałem się o tym niedawno, gdy wpadła mi w ręce pamiątka ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - EKSCELENCJO - KIEROWNIKU - SZEFIE
JAN MIODEK Lipiec 2001
Dowartościowywanie kogoś przez formę językową jest zjawiskiem starym jak świat. I choć wyraźna jest dziś tendencja do zaniku uroczystych form zwracania się do innych osób, to przecież ciągle się znajdują w komunikacyjnym obiegu takie chociażby konstrukcje, ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - KARIERA TECHNOLOGII
JAN MIODEK Czerwiec 2001
W wypowiedzi Stanisława Kani w Gazecie Wyborczej na temat tragicznych wydarzeń na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku pojawiło się zdanie: "Gomułka wydał też dyspozycje w sprawie technologii strzelania kolejno: ostrzeżenia, strzały w górę i pod nogi". Obecna ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - ALERGOGENNY - JAK KRYMINOGENNY
JAN MIODEK Maj 2001
Nowo utworzone słowo często budzi wątpliwości. Gdybym miał powiedzieć, z ugruntowaniem jakiej prawdy o funkcjonowaniu języka mam największe kłopoty, bez wahania wskazałbym na obszar działań mechanizmów słowotwórczej analogii, pozwalających ten czy ...
ROZMYSLAJCIE NAD MOWĄ - OCZIMA - OCZYMA - OCZAMI
JAN MIODEK Kwiecień 2001
Bezpośrednim impulsem do napisania tego odcinka jest... Karel Gott, a ściślej słowa jego znanego przeboju sprzed lat "Laska blazniva" ("Szalona miłość"): "Divam se za nima smutnima oczima", których słucham w tej chwili ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - O LUBIESZEWIE, STAROGARDZIE, WARCISŁAWIE I GDAŃSKU
JAN MIODEK Marzec 2001
Lektura pierwszych stron książki prof. Teresy Grzybkowskiej pt. "Gdańsk" (ze znanej serii "A to Polska właśnie" wrocławskiego Wydawnictwa Dolnośląskiego) przyniosła tak obfite żniwo onomastyczne (nazewnicze), że postanowiłem mu poświęcić ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - NIERUCHOMIEJĄCE KOŃCÓWKI
JAN MIODEK Luty 2001
W jednym z numerów Polityki znalazłem aż trzy fragmenty potrzebne mi do napisania dzisiejszego artykułu o ewolucji czasu przeszłego złożonego w języku polskim. I tak Krzysztof Pomian przytoczył słowa Ignacego Krasickiego z roku 1765: "Tego gdym ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - REICH-RANICKI, NIEMEN-WYDRZYCKI, CURIE-SKŁODOWSKA
JAN MIODEK Styczeń 2001
W fascynującej książce Marcela Reicha-Ranickiego, papieża niemieckiej krytyki literackiej - jak go nazywają, zatytułowanej "Moje życie" (w tłum. Jana Koprowskiego i Michała Misiornego) znajduje się znamienny fragment, doskonale odsłaniający ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - MIŁOSZOWE RANLIWE CIAŁO
JAN MIODEK Grudzień 2000
Odmianą języka, która słowotwórczymi pomysłami powinna się dosłownie skrzyć, jest styl artystyczny, szczególnie zaś - poezja. Czytam w Tygodniku Powszechnym nowe wiersze Czesława Miłosza. W jednym z nich, zatytułowanym "Ogrodnik", znajduję ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - GDZIE PAN NAZBIERAŁ TYLE MAŚLAKA?
JAN MIODEK Listopad 2000
Wysłuchałem niedawno w telewizji dramatycznej relacji o zatruciu pewnego akwenu w Polsce. Jeden z narratorów sugestywnie opowiadał, jak "zdechły węgorz sam wypływał na powierzchnię wody", a inni uściślili, że "tak samo leszcz, sum, karp, ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - WEGETARIAN? LEPIEJ WEGETARIANÓW?
JAN MIODEK Październik 2000
W opublikowanym w WiŻ w zeszłym roku bardzo ciekawym artykule o Uniwersytecie w Oksfordzie pojawiło się zdanie: "Studenci mogą się przyłączyć do Oksfordzkich Wegetarian" dopełniaczem liczby mnogiej wegetarian, urobionym od rzeczownika wegetarianin. ...
O AUTENTYCZNYM I FAŁSZYWYM MAZURZENIU
JAN MIODEK Wrzesień 2000
Kiedy przed paroma laty byłem konsultantem językowym przedstawienia Krakowiaków i Górali w Operze Wrocławskiej (w reżyserii Krzysztofa Kolbergera), największej mojej czujności wymagał sposób wymawiania przez aktorów form typu krzak, przyjaciel, trzeba, ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - KRĘTEK BLADY CZY KRĘTKA BLADA?
JAN MIODEK Sierpień 2000
Problemy językowe pojawiają się przy wyrazach rzadko używanych Z listu studentki biologii Uniwersytetu Wrocławskiego: "Problemem, który nurtuje mnie od dłuższego czasu, jest ustalenie rodzaju gramatycznego liczby pojedynczej jednego z gatunków ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - W ODDZIALE - NA ODDZIALE
JAN MIODEK Lipiec 2000
Często spotykamy się z przejawami hiperpoprawności. Żaliła mi się już niejedna pracownica administracji uniwersyteckiej, że wielu pracowników naukowych ze świętym oburzeniem na twarzy zamienia formuły typu pracuje na uniwersytecie, wykłada na uniwersytecie ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - ADAPTACJA I DEZADAPTACJA
JAN MIODEK Czerwiec 2000
W dzieje każdego języka wpisana jest historia zapożyczeń wyrazowych, które do niego weszły i poddały się procesowi fonetycznej, pisownianej, słowotwórczej i fleksyjnej adaptacji. Jakże całkowitemu przystosowaniu uległo np. słowo rynek. Przyszło ono ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - CH - H, RZ - Ż
JAN MIODEK Maj 2000
Z listu pana Lubomira Horyla z Kędzierzyna-Koźla: "W jednej ze swych książek napisał Pan, że - pod wpływem języków ruskich - w fonetyce ludzi z kresów wschodnich utrzymuje się różnica między dźwięcznym h (wataha, wahadło, błahy, Sapieha) a bezdźwięcznym ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - SAMI PREZYDENCI DOOKOŁA!
JAN MIODEK Kwiecień 2000
Odczucia społeczne wobec wpływu języka angielskiego na współczesną polszczyznę są zdecydowanie negatywne i na ogół zogniskowane na konkretnych nowych jednostkach leksykalnych, takich jak lokaut, leasing, spółka joint venture, diler, marketing, sponsoring ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - O SUMIENIU I INNYCH HIPERYZMACH
JAN MIODEK Marzec 2000
W Świecie Zofii Josteina Gaardera przetłumaczonym przez Iwonę Zimnicką taki oto dialog prowadzony jest na temat sumienia: Nawet kiedy jesteśmy już dorośli, towarzyszy nam echo moralnych wymagań i uprzedzeń. Tak jakby oczekiwania moralne świata zewnętrznego ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - NIESTETY
JAN MIODEK Luty 2000
Dlaczego wszystkie wydawnictwa poprawnościowe ostrzegają użytkowników polszczyzny przed konstrukcjami typu stan zdrowia chorego uległ poprawie? Zdrowy rozsądek powinien wszystkim rodakom podpowiadać, że ulega się czemuś, co nas obezwładnia, co jest od ...
ROZMYŚLAJCIE NAD MOWĄ - ZASKOCZYŁO, ODPALIŁO
JAN MIODEK Styczeń 2000
W wyrażeniach i zwrotach metaforycznych, w przysłowiach i sentencjach odbija się jak w zwierciadle kultura i cywilizacja danej społeczności. Stare konstrukcje językowe są językowym znakiem rolniczej kultury naszego narodu, potwierdzeniem silnych związków ...
ZWIERZĘTA W JĘZYKU
JAN MIODEK Grudzień 1999
Zaproszony przez Wydział Weterynarii Akademii Rolniczej we Wrocławiu dowygłoszenia okolicznościowego wykładu na pewnej uroczystości, postanowiłemrozwinąć parę myśli związanych z obecnością świata zwierząt w naszym codziennymjęzykowym obcowaniu. Zacząłem ...
DAMBOŃ I DĘBSKA KUŹNIA
JAN MIODEK Listopad 1999
Ryc. krysp Wracając niedawno ze swych rodzinnych Tarnowskich Gór do Wrocławia,przejeżdżałem przez podopolską Dębską Kuźnię, a w parę dni później dostałemciekawy list od pewnej opolanki z ulicy Dambonia. Obie formy wywiedzioneod dębu zasługują na uwagę, ...
KŁOPOTY Z TOŻSAMOŚCIĄ
JAN MIODEK Październik 1999
We Wrocławiu przy ul. Szewskiej znajduje się kościół pod wezwaniem św. Macieja. Ma przy nim swą siedzibę duszpasterstwo akademickie "Maciejówka". Interesujący się historią swego miasta wrocławianie wiedzą, że z tą częścią nadodrzańskiego grodu, ...
SALON SZAMPON - DWA W JEDNYM
JAN MIODEK Sierpień 1999
Parę lat temu w naszych sklepach pojawił się, bardzo często reklamowany w środkach masowego przekazu, Vidal Sasoon - salon szampon dwa w jednym. Dziś formuła dwa w jednym, funkcjonująca także w wersji 2 w 1, bije rekordy popularności jako frazeologizm ...
SIŁA SŁOWOTWÓRCZEJ ANALOGII
JAN MIODEK Lipiec 1999
SIŁA SŁOWOTWÓRCZEJ ANALOGII Na jednym ze straganów wrocławskich pojawiło się ostrzeżenie skierowane do klientów: Towar pomacany należy do macanta. Trudno go nie traktować w kategoriach językowego dowcipu czy nawet groteski. A przecież jego twórca z ...
O SŁOWOTWÓRCZEJ GIĘTKOŚCI NAZWISK
JAN MIODEK Kwiecień 1999
Jeśli dodamy do tego falandyzację i jaskiernizację prawa, to uznać trzeba, że na ten ogranicznik zbytnio liczyć nie możemy - czytam w jednym z artykułów Michała Zielińskiego i uświadamiam sobie nie po raz pierwszy, że można w polszczyźnie urabiać ...
PRECYZYJNE PRZYIMKI
JAN MIODEK Marzec 1999
Gdy przed wrocławskim sympozjum specjalistów chorób żołądka i jelit, podczas którego miałem okolicznościowy wykład, przeglądałem numery specjalistycznego czasopisma "Gastroenterologia Polska" (gr. gaster - "żołądek", enteron- ...
"KY", "GY" I "KE", "GE" W DZIEJACH POLSZCZYZNY
JAN MIODEK Luty 1999
Oto fragment jednego z reportaży w "Gazecie Wyborczej": Zanim Gienek z Mańkiem święcenia odebrali, ich rodzice żyli tak jak każdy. Pod koniec miesiąca w sklepie kupowali na krechę. Państwo się z nich zrobiło, kiedy chłopaki sutanny pozakładali ...
SERAF CZY SERAFIN
JAN MIODEK Styczeń 1999
Opowieści chasydów Martina Bubera w tłumaczeniu Pawła Hertza to w oryginale Die Erzaehlungen der Chassidim (Zurych 1949). W pewnym fragmencie tej książki czytamy, że zmarły w roku 1826 Uri ze Strzelisk zwany był Serafem, a zaledwie parę linijek niżej, ...
O ŚLĄSKO-OGÓLNOPOLSKICH HOMONIMACH
JAN MIODEK Grudzień 1998
Dobiegała końca trzydniowa konferencja, której gospodarzem był mój polonistyczny instytut. Odprężony, zadowolony z jej organizacyjnego toku, powiedziałem do najbliższej współpracownicy: Wszystko klapnęło! - A co się stało? - zapytała z przestrachem ...
ROZGWIEŻDŻONE NIEBO - GWIAŹDZISTE NOCE
JAN MIODEK Listopad 1998
W fascynujących Szkicach piórkiem Andrzeja Bobkowskiego znajduję dwa następujące wypowiedzenia: Patrzę w rozgwieżdżone niebo oraz Słoneczne dni i gwiaździste noce. Dlaczego w jednej z form wywiedzionych od gwiazdy mamy samogłoskę e, w drugiej zaś - ...
JUREXBUS-SUPERAUTOOKAZJA
JAN MIODEK Październik 1998
W jednym z polskich miast zobaczyłem autokar z napisem JUREXBUS. Pojazd - tak się złożyło - stał pod szyldem o charakterze reklamowym: SUPERAUTOOKAZJA. W obu tych formach odbijają się jak w soczewce bardzo znamienne tendencje współczesnego polskiego ...
DWIE PACZKI "FEMINÓW" PROSZĘ
JAN MIODEK Sierpień 1998
W jednym z ubiegłorocznych odcinków cyklu Rozmyślajcie nad mową pisałem: Od momentu pojawienia się w sprzedaży papierosów marki Jan III Sobieski można zaobserwować bardzo ciekawe zjawisko fleksyjne: oto kupujący zwracają się z prośbą o ten produkt za ...
O SŁOWOTWÓRCZEJ GIĘTKOŚCI NAZWISK
JAN MIODEK Lipiec 1998
Jeśli dodamy do tego falandyzację i jaskiernizację prawa, to uznać trzeba, że na ten ogranicznik zbytnio liczyć nie możemy - czytam w jednym z artykułów Michała Zielińskiego i uświadamiam sobie nie po raz pierwszy, że można w polszczyźnie urabiać ...
FILMÓWKA, RADIÓWKA
JAN MIODEK Kwiecień 1998
W jednym z numerów "Gazety Wyborczej" Wojciecha Hasa określa się jako byłegorektora łódzkiej Filmówki. W tejże gazecie nad artykułem o Orkiestrze i Chórze Polskiego Radia w Krakowie znajduję nagłówek Co dalej z Radiówką? Stanisław Hadyna z ...
ODLOT NA LOTNISKU
JAN MIODEK Luty 1998
Rys. Krzysztof Płuciennik Z powyższym nagłówkiem zetknąłem się przed paroma tygodniami w jednym z numerów "Expressu Wieczornego". Użytkownicy polszczyzny przyzwyczajeni do tradycyjnego i przez wieki wyłącznego znaczenia rzeczownika odlot ...
PIENIĄŻKI DLA MAŁŻONKI
JAN MIODEK Styczeń 1998
Jedno wypowiedzenie może czasem być kwintesencją charakterystycznych zjawisk występujących w języku w danym momencie jego historii. Tak właśnie odebrałem zdanie, które wyszło z ust zwycięzcy jednego z licznych teleturniejów: "To będą pieniążki dla ...
ŻEŃSKIE PRZYROSTKI W ODWROCIE
JAN MIODEK Grudzień 1997
Jeden z przedwojennych filmów polskich - z Tolą Mankiewiczówną w roli głównej - nosił tytuł Pani minister tańczy. A więc już wtedy posłużono się bezprzyrostkową męską formacją odnoszącą się do kobiety - tak jak męska była odmiana rzeczownika minister ...
OD BALWIERZA DO KUFAJKI
JAN MIODEK Listopad 1997
Dlaczego pochodząca z rosyjskiego fufajka w języku większości rodaków przyjmuje brzmienie kufajka? - pytają mnie często telewidzowie. Czy poprawny jest zapis "Pelegrinus", jaki zobaczyłem na wycieczkowym autokarze? - niepokoi się pewien wrocławianin. ...
SŁOWA CZUŁE, SŁOWA ZJADLIWE
JAN MIODEK Październik 1997
Jakże atrakcyjnym zabiegiem stylistycznym, odświeżającym codzienne zachowania językowe, jest posługiwanie się poszczególnymi słowami w rozmaitych odcieniach znaczeniowych. Chłopisko np. - w zależności od kontekstu i konsytuacji - może być dobre, poczciwe ...
SOBIESKIE PROSZĘ ...
JAN MIODEK Wrzesień 1997
Od momentu pojawienia się w sprzedaży papierosów marki Jan III Sobieski można zaobserwować bardzo ciekawe zjawisko fleksyjne: oto kupujący zwracają się z prośbą o ten produkt za pomocą formuły Sobieskie proszę! Dochodzi tu więc do zamiany formy liczby ...
DLACZEGO MIKOLOGIA?
JAN MIODEK Sierpień 1997
Ogród różany, a więc obszar przeznaczony do hodowli róż, zwie się różanką. Częściej jednak używa się u nas w wydawnictwach książkowych i w tekstach mówionych łacińskiej postaci rozarium, utworzonej - oczywiście - od formy podstawowej rosa - "róża". ...
ZABAWA JĘZYKOWA
JAN MIODEK Lipiec 1997
Pod koniec ubiegłego roku jeden z czytelników "Gazety Dolnośląskiej" napisał w liście do redakcji: "Przeczytałem w gazecie reklamę koncernu IKEA, w której informuje się, że gdy ktoś wybierze się na Bielany, to tam go urządzą. Rozbawiło ...
ATRAKCYJNE INNOWACJE
JAN MIODEK Czerwiec 1997
Jeden z recenzentów książki Ibisa (Andrzeja Wróblewskiego) Byki i byczki (Wybór felietonów i komentarze językoznawcze Andrzeja Markowskiego) napisał w "Języku Polskim" (2-3, 1996): ťMożna zauważyć, że wyrazy i znaczenia nie odnotowane w słownikach ...
SKRZYDLATE SŁOWA LITERATURY
JAN MIODEK Marzec 1997
Oto fragment artykułu Leopolda Ungera Jak wyjść z Europy Środkowej i wejść do Europy - z jednego z numerów "Gazety Wyborczej": Bez nowej zreformowanej Unii jej poszerzenie w ogóle nie wchodzi w grę. Dokument z Turynu jest więc ważny dla Warszawy, ...
VACLAV HAVEL - MISTRZ SŁOWA I INTELEKTU
JAN MIODEK Luty 1997
W rozmowach prywatnych oraz w wystąpieniach publicznych często ujawniam swój więcej niż serdeczny stosunek do czeskiego pisarza i prezydenta Vaclava Havla. Jest on moją wielką sympatią polityczną i intelektualną. Toteż gdy w grudniu roku 1992 otrzymywał ...
O CIEKAWYCH ARCHAIZMACH W KSIĄŻCE ZBIGNIEWA HERBERTA
JAN MIODEK Styczeń 1997
W Barbarzyńcy w ogrodzie Zbigniewa Herberta mamy takie trzy fragmenty: Leon Baptysta odbył iście renesansowe studia w Bolonii, i to w warunkach studenckiej nędzy, gdyż umarł był w tym czasie jego ojciec; Za ich plecami iści się morderczy zamiar, usymbolizowany ...
PO LEKTURZE PTAŚKA WILLIAMA WHARTONA
JAN MIODEK Lipiec 1996
Kiedy się przygotowywałem do majowego spotkania z Williamem Whartonem, sięgnąłem do jego Ptaśka (Birdy) w tłumaczeniu Jolanty Kozak. Dzisiejszy artykuł chciałbym poświęcić pięciu jego fragmentom. Oto dwa pierwsze: "Jeszcze jedno jajko leży nie wyklute. ...
CERKWIE, KOŚCIOŁY, OGRODY, WSIE, CZYLI O WYTWÓRCZYCH NAZWACH MIEJSCOWYCH KULTUROWYCH
JAN MIODEK Maj 1996
Zgodnie z zapowiedzią chciałbym dzisiejszy szkic poświęcić ostatniej grupie nazw miejscowych kulturowych - tzw. nazwom wytwórczym, oznaczającym wytwory kultury materialnej. Zacznijmy od takich postaci, rozmieszczonych w zachodniej części polskiego terytorium ...
OD BOŻEJ GÓRY DO UJAZDOWA, CZYLI O NAZWACH MIEJSCOWYCH KULTUROWYCH
JAN MIODEK Marzec 1996
Nazwy miejscowe zrośnięte etymologicznie z dziełami rąk ludzkich, z instytucjami oraz wytworami kultury społecznej i duchowej określa się mianem nazw kulturowych (posługując się tym terminem, odróżniam parę przymiotników kulturowy -kulturalny: ten ...